Bái Tử Long: Hành trình tìm về lịch sử giữa thiên nhiên hoang sơ

Vịnh Bái Tử Long không chỉ sở hữu cảnh quan tuyệt mỹ mà còn lưu giữ giá trị lịch sử, văn hóa tâm linh vẹn nguyên sức sống qua hàng nghìn năm. Đến với vịnh Bái Tử Long, du khách dường như được ngược dòng thời gian từ thuở bình minh của nhân loại đến những trang sử hào hùng của dân tộc.

Từ dấu chân người tiền sử đến bản sắc văn hóa biển Bái Tử Long

Năm 1938, nhà khảo cổ học người Thuỵ Điển J. Anderson phát hiện lần đầu di chỉ của văn hoá Hạ Long ở đảo Ngọc Vừng (Đặc khu Vân Đồn). Nền văn hóa Hạ Long (từ 5.000 - 4.000 năm cách ngày nay) chính là sự tiếp nối của hai nền văn hoá tiền sử Soi Nhụ (18.000 đến 7.000 năm cách nay) và Cái Bèo (từ 7.000 đến 5.000 năm cách ngày nay). Trong đó, Văn hóa Soi Nhụ được coi là cội nguồn xa xưa nhất, với các di chỉ hang động tiêu biểu tại vịnh Bái Tử Long. Và văn hóa Cái Bèo là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng, nơi cư dân bắt đầu thích nghi mạnh mẽ với đời sống ven biển. Ngay tại các di chỉ như hang Soi Nhụ hay Cái Bèo, các nhà khảo cổ vẫn tìm thấy dấu tích của văn hoá Hạ Long, minh chứng cho sự phát triển liên tục và nguồn gốc bản địa của cư dân nơi đây.

Khác với sự hoang sơ của giai đoạn trước, văn hóa Hạ Long đạt đến đỉnh cao về kỹ thuật chế tác đá như thành thạo kỹ thuật mài, cưa, khoan và đánh bóng. Đặc trưng nổi bật nhất là những chiếc rìu có vai, có nấc và công cụ lưỡi xòe bằng đá ngọc Nephrite mài nhẵn – những hiện vật hiếm có thể hiện tư duy thẩm mỹ và tay nghề điêu luyện. Tính chất biển thể hiện rõ nét qua việc pha trộn vỏ nhuyễn thể vào đồ gốm và kỹ thuật đan lưới, làm dây câu từ sợi cây hay những chuỗi hạt vỏ ốc tại hang Đông Trong cho thấy một đời sống tinh thần và thẩm mỹ phong phú. Tại các di chỉ như di chỉ Bí Lấp ở xã Vạn Yên và hang Đông Trong II (Đặc khu Vân Đồn), bên cạnh công cụ đá, các nhà khảo cổ còn phát hiện được các di cốt người cổ và dấu tích của các khu mộ táng - dấu ấn của chủ nhân nền văn hóa Hạ Long hiện hữu trực tiếp và sâu đậm hơn qua các nghi thức mai táng và trang sức tùy táng. Sự kết hợp giữa kỹ nghệ đá tinh xảo và các di cốt người cổ đã khẳng định Bái Tử Long không chỉ là một kỳ quan thiên nhiên, mà còn là cái nôi nhân văn quan trọng, nơi con người tiền sử đã thuần phục biển khơi để tạo nên một nền văn hóa rực rỡ.

Thương cảng Vân Đồn: Cánh cửa hội nhập đầu tiên

Bước sang thời đại phong kiến, vịnh Bái Tử Long không chỉ là danh thắng mà còn giữ vị trí chiến lược vận mệnh của quốc gia. Năm 1149, trước nhu cầu giao thương và thắt chặt quản lý an ninh vùng biên hải, vua Lý Anh Tông đã cho thành lập Thương cảng Vân Đồn. Đây chính là thương cảng biển đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước ngoặt trong tư duy hướng biển, mở ra "cánh cửa hội nhập" đầu tiên kết nối Đại Việt với các cường quốc khu vực như Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan và Indonesia... Đây không chỉ là một bến cảng đơn lẻ mà là hệ thống các bến thuyền kéo dài hàng chục km như Cái Làng, Cống Cái, Con Quy... Sự thịnh vượng kéo dài suốt ba triều đại Lý - Trần - Hậu Lê đã tạo nên những giá trị kinh tế to lớn cho quốc gia với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực gồm hương liệu, ngà voi, ngọc trai, vàng, bạc... chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách quốc gia. Đồ sứ men ngọc thời Lý và gốm hoa nâu thời Trần tại đây đạt trình độ chế tác bậc thầy, được thương nhân quốc tế và ngay cả vua chúa triều Nguyên cũng đặc biệt ưa chuộng. Những dấu tích kiến trúc Phật giáo quy mô thời Trần tại đảo Cống Đông như chùa, tháp, bia đá là minh chứng cho sự phát triển phồn thịnh về cả đời sống kinh tế lẫn tinh thần tại khu vực này.
Song hành với sự phồn vinh về thương mại, Bái Tử Long còn là nơi ghi dấu những chiến công chống ngoại xâm vang dội, tiêu biểu là trận chiến trên dòng sông Mang năm 1288. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư đã được giao trọng trách trấn giữ vùng biên thùy Vân Đồn. Tại đây, quân và dân ta đã lập nên kỳ tích khi tận dụng địa hình biển đảo, bố trí trận địa mai phụ và tập kích tan tác đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ. Việc triệt hạ nguồn tiếp tế lương thực then chốt này đã khiến đạo quân xâm lược Nguyên Mông rơi vào thế suy yếu trầm trọng, tạo tiền đề quyết định cho đại thắng trên sông Bạch Đằng sau đó. Ngày nay, những di tích như đền thờ Trần Khánh Dư hay miếu thờ ba anh em họ Phạm (những bộ tướng hy sinh dũng cảm tại trận Vân Đồn) tại Quan Lạn vẫn là những địa chỉ tâm linh linh thiêng, nhắc nhở hậu thế về một thời kỳ hào hùng khi Bái Tử Long vừa là cửa ngõ giao thương, vừa là pháo đài thép bảo vệ toàn vẹn chủ quyền Đại Việt.

Đến với vịnh Bái Tử Long, du khách sẽ được bước vào một không gian văn hóa sâu lắng, nơi những công trình kiến trúc cổ kính hòa quyện cùng nhịp sống mặn mòi của cư dân biển đảo, mang giá trị tâm linh sâu sắc như Cụm di tích Quan Lạn - ngôi đình cổ từ thế kỷ 18 với kiến trúc gỗ Mần lái, gỗ Lim và những bức chạm khắc rồng phượng tinh xảo. Lễ hội truyền thống lớn nhất vùng là lễ hội Quan Lạn được tổ chức long trọng từ ngày 10 đến 20 tháng 6 âm lịch hàng năm, tái hiện hào khí chiến thắng ngoại xâm và cầu mong mưa thuận gió hòa.

Hoạt động đánh bắt, nuôi trồng thuỷ sản và cuộc sống đời thường của người dân nơi đây cũng có nhiều nét độc đáo mang đậm nét văn hoá của cư dân vùng biển đảo. Văn hóa vùng biển này còn được tạc ghi qua đôi bàn tay lao động của ngư dân qua nhiều thế hệ như Nghề đào Sá sùng với hình ảnh những người phụ nữ đào Sá sùng trên bãi cát dọc sông Mang động tác nhanh nhẹn, điệu nghệ; Nghề nuôi trồng nhuyễn thể khi tận dụng môi trường nước trong sạch, người dân đã phát triển nghề nuôi Tu hài, Hàu biển và Trai lấy ngọc, vừa mang lại kinh tế cao vừa góp phần làm sạch môi trường nước qua cơ chế ăn lọc hay Nghề chụp chài và câu mực, những chuyến tàu khai thác khơi xa hay cảnh câu mực đêm lênh đênh trên biển mang lại những trải nghiệm chân thực về cuộc sống của cư dân vùng vịnh.

Hương vị của Bái Tử Long kết tinh trong những món ăn thường ngày nhưng đầy tinh tế, thật khó lòng quên được hương vị của Tu hài nướng, nộm Sứa, Sá sùng hay món Ngán. Nước mắm Cái Rồng, "nước mắm cốt" Minh Châu, cùng Sá sùng khô và Hải sâm là những món quà đậm đà vị biển theo chân du khách đi khắp mọi miền. Cảm giác ngồi trên thuyền nhâm nhi rượu Bào ngư, thưởng thức mực hấp lá gừng giữa không gian tĩnh mịch của vịnh biển là một trải nghiệm văn hóa ẩm thực độc đáo.

Từ những dấu tích của người tiền sử trong các hang động kỳ ảo, thời kỳ phát triển nhộn nhịp của thương cảng cổ Vân Đồn, những chiến công hào hùng đến không gian tâm linh tự tại và nhịp sống nồng hậu của ngư dân biển đảo, tất cả đã dệt nên một bức tranh văn hóa - lịch sử sống động và độc bản. Bái Tử Long không chỉ là nơi để thưởng ngoạn cảnh sắc, mà còn để trải nghiệm một hành trình ngược dòng thời gian, tìm về những giá trị cốt lõi của dân tộc. Hãy một lần đặt chân đến đây để cảm nhận sự bình yên của biển cả, sự linh thiêng của những ngôi đình cổ và sự nồng ấm của tình người, để thấy rằng Bái Tử Long chính là điểm đến không thể bỏ qua cho những tâm hồn khao khát khám phá vẻ đẹp còn ẩn giấu của Việt Nam.

Tài liệu tham khảo: “Vườn quốc gia Bái Tử Long”

Nguyễn Thị Hà Linh