Kho tàng “trí tuệ biển” của cư dân vạn chài Hạ Long

Kỳ 1: Giá trị trong văn hóa sinh kế biển
Giữa không gian kỳ vĩ của hàng nghìn đảo đá vôi, cộng đồng cư dân đã từng tồn tại trên vịnh Hạ Long không chỉ tạo dựng nên một đời sống mưu sinh bền bỉ mà còn hình thành hệ thống giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc, gắn chặt với biển cả, được tích lũy qua nhiều thế hệ, kết tinh của hàng ngàn năm "đọc" sóng, "hiểu" gió, phản ánh khả năng thích ứng linh hoạt của con người trước môi trường biển đảo khắc nghiệt. Hệ thống giá trị văn hóa phi vật thể trong sinh kế của cư dân vịnh Hạ Long không đơn thuần là cách kiếm sống, mà là một kho tàng tri thức dân gian đồ sộ, thể hiện bản sắc riêng biệt không trộn lẫn với bất kỳ làng biển nào khác tại Việt Nam. 

Trước hết, nổi bật là tri thức bản địa trong khai thác hải sản. Ngư dân Hạ Long phân chia không gian đánh bắt thành những vùng sinh thái khác nhau như “lộng” và “khơi”. “Lộng” (vùng biển gần bờ, thường cách bờ khoảng 1–5 km) là nơi phù hợp với các nghề lưới nhỏ, đánh bắt thủ công; trong khi “khơi” (vùng biển xa bờ) đòi hỏi kỹ thuật cao hơn, phương tiện lớn hơn và kinh nghiệm dày dặn hơn. Từ việc quan sát con nước, hướng gió, đến nhận biết luồng cá, tất cả đều được đúc kết thành những kinh nghiệm truyền đời, giúp ngư dân “đọc” được biển như một cuốn sách sống.

Tại Hạ Long, kinh nghiệm không chỉ nằm trong đầu của các lão ngư mà còn được chuyển hóa thành văn học dân gian. Những bài vè hải hành, vè hải trình chính là những "hải đồ" thời cổ đại bằng thơ, ghi lại kinh nghiệm đi biển, cảnh báo chướng ngại vật, chỉ dẫn luồng lạch, qua đó giúp thế hệ sau tiếp nối nghề biển một cách an toàn và hiệu quả.

“Bạn chài thợ lái bảo nhau

Mống Tây, chớp lạnh quay mau về thuyền”

Đây là nét đặc trưng rất riêng, nơi lao động sản xuất hòa quyện mật thiết với đời sống tâm linh và văn nghệ dân gian, tạo nên một sợi dây liên kết cộng đồng bền chặt.

Bên cạnh khai thác, văn hóa sinh kế trên vịnh còn thể hiện rõ ở hoạt động nuôi trồng trước đây và chế biến hải sản. Từ nuôi cá lồng bè, nuôi tôm nước lợ đến nuôi cấy ngọc trai, mỗi phương thức đều gắn với những tri thức riêng về con giống, môi trường nước và kỹ thuật chăm sóc. Song song với đó là kinh nghiệm bảo quản và chế biến như làm nước mắm, mắm tôm, ướp muối, phơi khô – những sản phẩm không chỉ phục vụ đời sống mà còn trở thành nét đặc trưng ẩm thực vùng biển.
Một điểm nhấn đặc biệt khác là kỹ năng chế tạo ngư cụ và đóng tàu thuyền. Ngư dân nơi đây sử dụng đa dạng công cụ như “te” (loại lưới kéo nhỏ), “rê” (lưới thả trôi theo dòng nước), “chã” (lưới kéo lớn), hay các loại câu, đăng, đó… phù hợp với từng vùng biển. Ở vùng lộng, ngư dân sử dụng các loại săm, đáy, te, rùng, rê, chã, câu, đó, đăng... mỗi loại đều được thiết kế dựa trên đặc tính của từng loài thủy sản và dòng chảy. Với vùng khơi xa bờ sẽ sử dụng lưới giã, lưới rút, lưới sủ, lưới chống... 

Đáng chú ý, cư dân vịnh Hạ Long còn được biết đến với nghề đóng thuyền ba vách, thuyền cánh dơi có khả năng di chuyển linh hoạt ngược nước, ngược gió trên sông, trên biển. Ông Lê Đức Chắn (phường Liên Hòa) – nghệ nhân đóng thuyền chia sẻ: “Với hệ buồm và bánh lái ngủ, con thuyền có thể đi xuôi gió, ngang gió, thậm chí ngược gió, nên chạy nhẹ, chèo khỏe, đi được cả trên sông lẫn trên biển. Ngày xưa các cụ sử dụng thuyền cho đủ việc, từ vận tải, buôn bán từ tỉnh nọ sang tỉnh kia, đến đánh cá ngoài biển, trong sông... Chiếc thuyền đã gắn với cuộc sống người dân từ bao đời nay”. Những con thuyền này không chỉ phục vụ sản xuất địa phương mà còn được sử dụng rộng rãi ở nhiều vùng biển khác trong và ngoài nước. 

So với các làng biển miền Trung hay Nam Bộ, văn hóa sinh kế trên vịnh Hạ Long mang đặc trưng riêng biệt bởi môi trường “biển trong núi” – nơi các đảo đá tạo thành hệ thống vịnh kín, nhiều hang luồn, vụng áng. Điều này đòi hỏi ngư dân phải có kỹ năng điều hướng tinh tế, am hiểu địa hình phức tạp, đồng thời phát triển các hình thức nuôi trồng lồng bè độc đáo. Chính sự kết hợp giữa khai thác và nuôi trồng, giữa kinh nghiệm dân gian và khả năng thích ứng linh hoạt đã tạo nên bản sắc riêng không thể trộn lẫn của văn hóa biển Hạ Long.

Những giá trị văn hóa phi vật thể về sinh kế tại vịnh Hạ Long không chỉ là câu chuyện của quá khứ. Đó là nguồn nội lực quan trọng để phát triển du lịch bền vững, nơi du khách không chỉ ngắm cảnh mà còn được trải nghiệm, tìm hiểu những nét văn hóa biển độc đáo, nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, góp phần làm nên sức hấp dẫn bền vững cho vịnh Hạ Long.

(còn tiếp)

(Tài liệu tham khảo Tài liệu hội thảo “Nhận diện, đánh giá những giá trị văn hóa tiêu biểu, độc đáo trên vịnh Hạ Long”- 2024)

Hà  Linh