Nhịp sống làng chài trên vịnh Hạ Long, sự giao thoa giữa văn hoá và phát triển du lịch bền vững

Vịnh Hạ Long - Di sản, Kỳ quan thiên nhiên thế giới không chỉ là thế giới  những đảo đá vôi kỳ vĩ mà còn là một "bảo tàng sống" lưu giữ văn hóa biển Hạ Long. Trước đây, trên vịnh Hạ Long đã từng tồn tại những cộng đồng ngư dân sống quần tụ với nhau tạo thành những làng chài nổi tiếng như Cửa Vạn, Vông Viêng, Ba Hang... Nơi con người và thiên nhiên giao hòa trong một thể thống nhất, hình thành lên một nét đẹp văn hóa đậm chất biển giữa lòng di sản thế giới.

 Với ngư dân làng chài, nhà của họ là con thuyền, quê hương của họ là vịnh Hạ Long. Hàng ngàn đảo đá trập trùng che chắn cho các gia đình ngư dân khi trái gió, lúc trở trời; khi đi đánh bắt cá hay lúc nghỉ ngơi neo đậu, không sợ giông bão… “Ngôi nhà” theo họ lênh đênh ra khơi, vào lộng dịch chuyển theo mùa vụ đánh bắt hải sản. Khi đêm xuống, vịnh Hạ Long dưới ánh trăng, mặt biển như được dát bạc, lung linh, huyền ảo… Những “ngôi nhà” chung bến chung bờ, buông neo chờ gió, đợi con nước, thuyền này hát gọi, thuyền kia đáp lời, châm cho nhau điếu thuốc, mời nhau chén trà. Từ khoảnh khắc bình dị ấy đã hình thành nên những câu hò điệu hát, những phong tục tập quán mang đậm sắc thái biển. Đó chính là cái nôi nuôi dưỡng những phong tục tập quán riêng biệt của ngư dân làng chài, nơi biến sự khắc nghiệt của biển cả hóa thành nét lãng mạn, nghĩa tình.

Từ tháng 6 năm 2014, thực hiện chủ trương di dời ngư dân lên bờ nhằm bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường sinh thái vịnh Hạ Long và cải thiện đời sống cư dân về giáo dục, y tế, an sinh xã hội, cơ hội việc làm, những người ngư dân lần đầu tiên có "sổ đỏ", có số nhà, trẻ em được đến trường đúng độ tuổi, người già có trạm y tế. Dù không còn định cư hoàn toàn trên mặt nước, nhưng giá trị văn hóa vẫn được bảo tồn thông qua sự góp mặt của người ngư dân Hạ Long - những đại sứ văn hóa thực thụ. Những người ngư dân chính là những "mắt xích" vàng cho du lịch bền vững. Sự hiện diện của ngư dân trở thành nguồn lực cốt lõi cho du lịch xanh. Ngư dân chính là những người gác giữ di sản. Họ thấu hiểu về biển khi sinh kế của họ gắn liền với sự trong xanh, trù phú của biển, họ sẽ là người quyết tâm bảo vệ ngư trường, giữ gìn vịnh Hạ Long. 

Ngày nay, ngư dân làng chài kể cho du khách nghe về huyền thoại của vịnh bằng chất giọng mặn mòi đặc trưng. Những đôi tay ngư dân từng kéo lưới nặng trĩu giờ đây uyển chuyển khua mái chèo đưa khách tham quan hang động. Thay vì nuôi cá lồng bè tràn lan chưa đảm bảo tiêu chuẩn, nhiều hộ dân chuyển sang nuôi trai lấy ngọc hoặc nuôi cá quảng canh kết hợp tham quan, tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn môi trường. Họ còn trở thành những hướng dẫn viên bản địa mang theo cả tình yêu biển cả quê hương, sự tự hào văn hoá vào bài giới thiệu, đưa du khách năm châu khám phá vẻ đẹp tiềm ẩn của Hạ Long.

Du khách đến với vịnh Hạ Long, tham quan các khu vực làng chài xưa không chỉ ngắm cảnh mà còn được "chạm" vào linh hồn của vịnh Hạ Long qua lời kể của những người con của biển, những người đã thuỷ cư từ nhiều năm trước với biển đảo nơi đây.

Các phong tục tập quán độc đáo không bị mất đi mà được nâng tầm thành sản phẩm du lịch đặc sắc: những điệu hát Giao duyên, hát Đúm, hát Đối đáp trên sóng nước vốn là hình thức sinh hoạt của ngư dân sau giờ lao động, nay được phục dựng tại khu vực Cửa Vạn, làm say lòng du khách, đặc biệt là khách quốc tế. Hay các nghi thức cầu may, thờ cúng tổ nghề vẫn được duy trì tại khu tái định cư và đưa trở lại vịnh trong các dịp lễ hội đền Bà Men, đền Cậu Vàng, đền Đầu Mối… khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa làng chài. 

Những người con của biển, nay trở thành những thành viên tích cực trong chiến dịch bảo vệ môi trường sinh thái vịnh Hạ Long, chiến dịch "Ngưng sử dụng hoàn toàn các sản phẩm từ  nhựa dùng một lần". Chiến dịch này không đến từ các quy định hành chính, mà bắt nguồn từ một nhận thức sống còn “Biển sạch thì sinh kế mới bền”. Sự đóng góp của ngư dân trong việc giảm thiểu rác thải nhựa đã góp phần trực tiếp đưa Hạ Long trở thành điểm đến tiêu chuẩn về du lịch sinh thái. 

Việc cộng đồng tuân thủ nghiêm ngặt các cam kết bảo vệ môi trường đã nâng tầm giá trị tour du lịch, du khách không chỉ ngắm cảnh mà còn cảm nhận được sự văn minh, tử tế của cộng đồng địa phương. Đồng thời, tạo sinh kế ổn định, khi môi trường vịnh xanh - sạch - đẹp. Lượng khách quay lại tăng cao, giúp thu nhập từ dịch vụ chèo đò và hướng dẫn của ngư dân trở nên bền vững hơn. Bảo vệ môi trường hôm nay chính là cách mà người ngư dân tri ân biển cả đã nuôi sống nhiều đời tổ tiên.

Du khách đến với Hạ Long không chỉ dừng lại ở việc ngắm đảo, núi, biển, trời, mà còn trải nghiệm "Nhịp sống làng chài". Sự tương tác giữa khách du lịch và người dân địa phương tạo nên một mối quan hệ nhân văn, nơi truyền thống nuôi dưỡng du lịch và du lịch tiếp sức cho truyền thống. Nhịp sống làng chài xưa cùng với nhịp chèo của người ngư dân Hạ Long gắn liền với sự phát triển kinh tế, đưa đời sống cư dân ngày càng cải thiện hơn. Bản sắc văn hoá làng chài không hề bị mai một, mà ngày càng đậm đà hơn, hiện đại hơn, văn minh hơn nhưng vẫn giữ trọn linh hồn di sản. Đó là minh chứng rõ nét nhất cho sự giao thoa bền vững giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế bền vững tại Di sản, kỳ quan thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Nhịp sống làng chài ngày nay là sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn truyền thống và phát triển hiện đại và bền vững. Đến với vịnh Hạ Long là đến để nghe sóng kể chuyện và nghe người dân chài hát về tình yêu biển cả. Đó cũng chính là lời mời gọi du khách trải nghiệm du lịch bền vững để cùng chung tay bảo vệ vẻ đẹp vĩnh cửu này.

Hà Linh