Thái Miếu nhà Trần, dấu thiêng vương triều Trần nơi đất Tổ An Sinh
Trong không gian linh thiêng của vùng đất Đông Triều, Thái Miếu nhà Trần là một trong những di tích quan trọng bậc nhất thuộc Khu di tích nhà Trần tại Quảng Ninh, nơi hội tụ chiều sâu lịch sử, văn hóa và tâm linh của một vương triều oai hùng trong lịch sử dân tộc.
Dưới các triều đại phong kiến, Thái Miếu là nơi linh thiêng nhất, thờ tổ tiên của hoàng gia và thường đặt tại quê gốc của đức Thái Tổ, được coi như kinh đô thứ hai của triều đại. Theo nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), nhà Trần (1225–1400) có ba quê hương: Dương trạch tại phường An Sinh (Quảng Ninh); Dương trạch tại xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định cũ (nay là phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình); và Âm phần tại xã Thái Đường, huyện Hưng Nhân, tỉnh Thái Bình (nay là xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên). Trong đó, An Sinh, Đông Triều (Quảng Ninh) giữ vị trí quan trọng nhất bởi đây là nơi đặt Thái Miếu, nơi thờ toàn bộ hoàng tộc cùng hệ thống đền, lăng mộ các vua Trần.
Thái Miếu xưa thuộc thôn Đốc Trại, xã Yên Sinh, tổng Mễ Sơn, huyện Đông Triều, phủ Kinh Môn, tỉnh Hải Dương, nay thuộc phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh. Dân gian quen gọi là đền Thái. Di tích tọa lạc trên ngọn núi thấp mang tên Đồi Đình. Năm 1237, sau khi lên ngôi, Trần Cảnh (vua Trần Thái Tông) ban vùng đất Ngũ Yên ( Yên Sinh, Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Bang, Yên Hưng) cho anh là Trần Liễu làm đất thang mộc (chỉ vùng đất quê hương nơi phát tích hoặc nơi chôn cất tổ tiên của các vị vua/ triều đại phong kiến), phong tước An Sinh Vương để đời đời thờ cúng tổ tiên. Tại đây, An Sinh Vương cho xây dựng phủ đệ và Tiên Miếu thờ tổ tiên và cha là Trần Thừa. Sau khi Trần Liễu qua đời, nhà Trần tiếp tục mở rộng Tiên Miếu thành Thái Miếu của hoàng gia. Các vua Trần sau khi mất đều được thờ tại đây.
Được xây dựng thời Trần với quy mô lớn, kiến trúc kiểu chữ Vương (王), Thái Miếu từng là quần thể nguy nga, liên hoàn, hoàn chỉnh. Cuối thời Trần, di tích cùng nhiều công trình ở Đông Triều như Chùa Quỳnh Lâm bị giặc Minh tàn phá nặng nề. Thời Lê Trung Hưng, di tích được duy trì tế tự, trùng tu nhưng qua biến cố lịch sử dần bị hủy hoại. Thời Nguyễn, nhân dân làng Đốc Trại dựng lại trên nền cũ theo kiến trúc chữ Nhất (一), diện tích 78m², kiểu đình làng, tôn các vua Trần làm Thành hoàng. Trước Cách mạng Tháng Tám 1945 đình vẫn tồn tại, song qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ đã bị phá hủy hoàn toàn. Năm 1993, nhân dân Trại Lốc dựng miếu nhỏ khoảng 15m², kiến trúc chữ Đinh (丁) với phong cách thời Nguyễn. Từ năm 2008, thị xã Đông Triều (cũ) phối hợp Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh và Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành hai đợt khai quật trên diện tích hơn 3.000m², phát hiện nhiều di vật gốm, gạch ngói, hoa văn tiêu biểu cho mỹ thuật thời Trần. Hiện vật được lưu giữ tại Đền An Sinh, các dấu tích kiến trúc được bảo tồn nguyên trạng dưới lòng đất.
Năm 2014, Thái miếu được tôn tạo trên diện tích 16.223m² bằng nguồn vốn xã hội hóa và khánh thành ngày 19/12/2017 (âm lịch). Công trình khánh thành phía sau, cùng trục với Thái miếu cũ, lấy núi Bảo Đài làm hậu chẩm, hướng ra cánh đồng tạo thế minh đường.
Công trình gồm ba khu: Nghi Môn xây mới bằng đá; khu bảo tồn nền Thái Miếu thời Trần và khu Thái Miếu mới với kiến trúc chữ Công gồm Bái đường, Ống muống, Hậu cung.
Bái đường treo đại tự “Trần Triều Thái Miếu”, thờ Công Đồng, vương hầu thân thần, văn võ công thần triều Trần. Ống muống đặt đỉnh, bát hương bái vọng. Hậu cung (3 gian 2 chái) đặt thần vị 4 vị Tổ và 14 vua Trần.
Theo lễ cổ, chỉ vua có miếu hiệu (Tổ, Tông) mới được thờ song để tri ân tiền nhân, thái Miếu nhà Trần ở Đông Triều vẫn thờ phụng đủ 14 vua Trần. Trần Anh Tông truy tôn Mục Tổ Trần Kinh, Ninh Tổ Trần Hấp, Nguyên Tổ Trần Lý phối thờ hàng trên cùng, không đặt ngai. Trần Thái Tông truy tôn cha Trần Thừa làm Thái Tổ, thờ chính giữa hàng thứ hai; hai bên là 14 vua Trần, long vị đặt trên ngai.
Với giá trị đặc biệt, ngày 09/12/2013, Thái Miếu cùng 13 di tích thuộc khu di tích nhà Trần được công nhận là Khu di tích quốc gia đặc biệt. Ngày 23/7/2025, Khu di tích Thái Miếu nằm trong Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm- Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa thế giới.
Lễ hội Thái Miếu nhà Trần được tổ chức lần đầu năm 2019 với việc khôi phục lại nghi lễ rước nước và được duy trì hàng năm. Điểm đặc biệt tạo nên bản sắc riêng của Lễ hội Thái Miếu nhà Trần chính là nghi lễ rước nước, thay vì rước lễ như các lễ hội thông thường. Nghi lễ độc đáo này không chỉ tái hiện nguồn gốc nghề chài lưới truyền thống của tổ tiên nhà Trần mà còn gửi gắm khát vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Lễ hội Thái Miếu năm nay diễn ra từ ngày 06 đến ngày 08 tháng 3 năm 2026 (tức ngày 18 đến 20 tháng giêng năm Bính Ngọ) tại di tích Thái Miếu, phường An Sinh. Đây là mùa lễ hội đầu tiên sau khi di tích được UNESCO ghi danh, với các nghi lễ như thỉnh vua, cáo yết, cầu an, rước nước, khai hội, dâng hương tưởng niệm các vua Trần cùng nhiều hoạt động văn hóa truyền thống tạo không khí trang nghiêm và hào hùng nơi đất Tổ, khẳng định tầm vóc và giá trị nổi bật toàn cầu của di tích.
Ngày nay, Thái Miếu nhà Trần không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là địa chỉ đỏ, nơi mỗi người tìm về cội nguồn, lắng lại giữa trong không gian trầm mặc để thêm tự hào về vương triều Trần rực rỡ. Từ đó, hun đúc và tiếp nối truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, góp phần bồi đắp chiều sâu giá trị của Di sản văn hóa thế giới trên vùng đất thiêng Yên Tử.
( Bài viết có sử dụng tài liệu thuyết minh Khu di tích quốc gia đạc biệt nhà Trần tại Đông triều)
Hằng Nga