Hang Thầy – nơi sông và biển cùng kiến tạo diện mạo

Ẩn mình dưới chân vách núi đá vôi khu vực đảo Cống Đỏ, hang Thầy là một trong những hang nền karst cổ trên vịnh Hạ Long. Không nổi bật về quy mô hay sự phong phú của hệ thống thạch nhũ, hang Thầy lại đặc biệt bởi những dấu tích địa chất còn lưu giữ trong lòng hang. Mỗi dấu tích là một mảnh ghép của lịch sử tự nhiên, cho thấy hang đã trải qua nhiều giai đoạn biến đổi: từ những dòng sông, suối ngầm cổ tạo không gian hang, đến quá trình nâng hang và hình thành thạch nhũ, rồi những tác động của biển về sau. Có thể nói, hang Thầy ngày nay không phải là sản phẩm của một quá trình duy nhất. Sông suối và biển, ở những thời kỳ khác nhau, đã lần lượt góp phần tạo nên diện mạo của hang.

Hang Thầy phát triển trong thành tạo đá vôi màu xám sáng, phân lớp dày đến trung bình của hệ tầng Tràng Kênh (D₁-₂tk). Hang có cửa rộng khoảng 28m, tổng chiều dài khoảng 160m, diện tích khoảng 3.000m² và trần hang cao tới 12m, chỉ có một phòng hang chính kéo dài từ phía trong ra ngoài.

Về nguồn gốc, hang Thầy thuộc kiểu hang nền karst cổ, gắn với sự phát triển của hệ thống sông, suối ngầm cổ trong khối đá vôi. Dòng nước len theo các khe nứt, mặt phân lớp, từng bước hòa tan và mở rộng khối đá vôi, tạo nên các đường dẫn và mở rộng khoảng rỗng trong lòng núi. Một trong những dấu tích đáng chú ý trên trần hang Thầy là các vết lõm có dạng vẩy rồng hay vỏ sò. Đây là những hốc sóng vỗ - dạng địa hình nhỏ được hình thành do quá trình ăn mòn của nước sông trong lòng hang. Theo thời gian, địa hình tiếp tục biến đổi, hang được nâng lên và dần tách khỏi môi trường dòng chảy thường xuyên. 

Sau khi hang được nâng lên, nước mưa thấm qua khối đá vôi, hòa tan một phần carbonate và mang vật chất này vào không gian hang. Khi điều kiện môi trường thay đổi, carbonate được tái kết tủa, tạo nên các dạng thạch nhũ, măng đá và tích tụ carbonate. Như vậy, những cụm thạch nhũ trong hang Thầy là dấu tích của một giai đoạn phát triển trên cạn, diễn ra sau quá trình hình thành và nâng hang.

Nếu những dòng sông, suối ngầm cổ tạo nên không gian hang ban đầu thì biển đã xuất hiện ở một giai đoạn muộn hơn và tiếp tục để lại dấu ấn lên hang, hoàn thiện diện mạo của hang Thầy.

Hiện nay, nền hang Thầy khá bằng phẳng và được phủ lớp trầm tích khá dày, chứa nhiều mảnh vụn san hô. Đây là bằng chứng cho thấy không gian hang từng chịu tác động của môi trường biển. Đáng chú ý, một số thạch nhũ có phần chân bị lớp trầm tích này vùi lấp. Quan hệ giữa thạch nhũ và trầm tích vì thế không chỉ cho thấy sự tồn tại của môi trường biển mà còn giúp hình dung được trình tự các sự kiện địa chất: thạch nhũ đã hình thành trước, sau đó biển mới tác động và để lại vật liệu trầm tích trong hang.

Theo cách đó, biển không phải là tác nhân ban đầu tạo nên hang Thầy, nhưng cũng không chỉ đơn thuần “đi qua” và để lại một lớp trầm tích. Sự tác động của biển là một chương tiếp theo trong lịch sử phát triển của hang, góp phần tạo nên diện mạo mà chúng ta quan sát được ngày nay.

Như vậy, nhìn từ góc độ địa chất, lịch sử hang Thầy có thể được hình dung như một câu chuyện được viết qua nhiều lớp thời gian, từ thời kỳ khu vực còn là lục địa đến khi biển tiến vào và biến cải nhiều lần. Ngày nay, nền hang đã không còn chịu tác động trực tiếp của nước biển. Nhưng những dấu tích mà biển để lại vẫn còn đó, nằm cạnh những sản phẩm của quá trình karst trên cạn, tạo thành một “hồ sơ” tự nhiên đặc biệt. Một hang động tưởng như tĩnh lặng nhưng thực chất là kết quả của nhiều tác nhân tự nhiên ở những thời kỳ khác nhau. 

Có thể coi hang Thầy như một lát cắt nhỏ trong lịch sử địa chất vịnh Hạ Long, thể hiện sự tương tác giữa đất liền và biển. Từ lát cắt đó, chúng ta có thể thấy rõ hơn cách sông suối và biển, ở những thời kỳ khác nhau, đã cùng góp phần kiến tạo nên diện mạo hang Thầy ngày nay và rộng hơn là góp phần tạo nên cảnh quan địa chất độc đáo của vịnh Hạ Long.

Trần Thị Hạnh