Nhũ đá hang động - Những giọt nước kể câu chuyện triệu năm

Nếu những đảo đá của Hạ Long là những tác phẩm được nhìn thấy từ ngoài mặt biển, thì sâu trong lòng núi, hệ thống hang động lại mở ra một thế giới khác – nơi nước, đá và thời gian cùng tạo nên những tác phẩm điêu khắc tự nhiên. Ở đó có những nhũ đá rủ xuống từ trần hang, những măng đá âm thầm vươn lên từ nền đá, những cột đá sừng sững nối liền trần và sàn, những rèm đá mềm mại như những dải lụa, hay những viên ngọc động tròn nhỏ nằm trong các hồ nước. Mỗi hình hài có một cách hình thành riêng. Và phía sau mỗi hình hài ấy là một câu chuyện rất dài của nước và đá.

Thạch nhũ hình thành trong môi trường hang động đá vôi là kết quả của hoạt động nước ngầm trong hang thông qua một quá trình diễn ra rất chậm. Nước mưa khi thấm qua đất và các lớp đá phía trên có thể hấp thụ khí cacbonic, trở nên có tính axit yếu và hòa tan một phần đá vôi trên đường đi. Khi dòng nước nhỏ giọt vào khoảng không của hang, điều kiện hóa học thay đổi, một phần khí cacbinic thoát ra và khoáng vật carbonate có thể kết tủa, tích tụ từng lớp trên bề mặt. Một giọt nước để lại một lượng khoáng chất rất nhỏ, rồi thêm một giọt nữa và thêm hàng nghìn, hàng triệu giọt khác. Qua thời gian, những lớp khoáng chất ấy dần tạo nên các cấu trúc thạch nhũ với hình dáng, kích thước và màu sắc vô cùng đa dạng. Điều kỳ diệu nằm ở việc thiên nhiên không tạo ra chúng theo một khuôn mẫu duy nhất. Chỉ cần dòng nước thay đổi, tốc độ nhỏ giọt khác đi, thành phần khoáng chất khác đi hoặc điều kiện môi trường thay đổi, một hình hài mới lại được tạo nên.  Qua thời gian rất dài, những lớp khoáng chất nhỏ bé ấy dần tạo thành các cấu trúc mà chúng ta gọi là nhũ đá hay còn gọi là chuông đá, măng đá và cột đá. 

Bước vào một hang động của vịnh Hạ Long, điều khiến du khách bất ngờ không chỉ đến từ không gian ẩn sau trong lòng núi đá mà còn đến từ sự phong phú của những hình thái độc đáo của thạch nhũ. Phát triển từ trần hang, chuông đá hay nhũ đá thường hình thành tại những nơi nước nhỏ giọt xuống theo các khe nứt, có những chuông đá tồn tại dưới dạng ống nhỏ hình trụ rỗng, thành mỏng, phát triển ở những nơi nước ứ đọng trên trần hang nhỏ xuống từng giọt. Khi nước chảy từ trần hang xuống theo khe nứt hẹp thành những lớp mỏng, chất kết tủa có thể tạo thành những tấm rèm treo lơ lửng, các rèm đá này rất đa dạng và có thể có nhiều màu đan xen do nước đi qua các tầng đất đá mang theo các khoáng chất có màu khác nhau và đọng theo từng dải. Hay nhũ rối vốn là những ống nhỏ cong queo phát triển theo nhiều hướng, được hình thành do nước rò rỉ qua các kênh mao dẫn rất nhỏ. Măng đá cũng có cấu tạo giống chuông đá những mọc cao dần lên từ nền hang. Các măng đá đều nằm trên cùng đường thẳng đứng với chuông đá tương ứng do chúng cùng được tạo thành bằng canxit kết tủa từ những giọt nước rơi từ chuông đá xuống với nhiều hình dạng khác nhau như dạng súp lơ, bỏng ngô hay dạng san hô, trứng chiên... Còn cột đá được hình thành khi chuông đá và măng đá phát triển kết nối lại với nhau. Ngoài ra, còn có nhũ dòng chảy hình thành từ các màng nước mỏng chảy qua vách hang hoặc nền hang và tích tụ thành các lớp travertin. Nhũ dòng chảy cùng được hình thành dọc theo các khe nứt hoặc từ các vách hang, nơi có màng nước chảy xuống với nhiều kích thước và hình dáng khác nhau. Hay dạng nhũ hồ lắng đọng hình thành trong các hang động với kích thước khác nhau và là môi trường hình thành của nhiều loại thành tạo nhũ đá khác nhau như gờ nhũ viền, ngọc động hay các tinh thể canxi cacbonat CaCO₃ lắng đọng… Gờ nhũ viền là những “bức tường” nhũ viền quanh các vũng/ hồ nước trong hang động, đóng vai trò ngăn cách các khoang chứa nước – gọi là các hồ nhũ viền. Đôi khi những vũng/hồ này chính là những nơi sinh sống của những loài động vật hang động. Có khi trong các hồ nhũ viền chứa nhiều ngọc động, ngọc động thường có dạng hình cầu, được hình thành do các khoáng vật carbonat kết tinh xung quanh một nhân như viên sỏi nhỏ hoặc cát, được nguồn nước (chứa canxi hydrocacbonat Ca(HCO₃)₂ ) nuôi lớn và xoay tròn nên có dạng hình cầu. Đôi khi, trong quá trình xoay, ngọc động kết nạp thêm những hạt nhỏ hơn bám xung quanh, tạo thành hình trái na.

Tuy nhiên, một nhũ đá đẹp đến đâu cũng không phải là thứ có thể “tạo lại” trong một mùa hay một vài năm. Tốc độ phát triển phụ thuộc vào rất nhiều điều kiện như lượng nước, thành phần hóa học, nhiệt độ, khí hậu và đặc điểm của từng hang. Nói cách khác, mỗi nhũ đá là kết quả của một quá trình mà con người gần như không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Khi nước “tạc” nên đá, và những hình hài được tạo nên từ nước. Điều thú vị là không có hang động nào hoàn toàn giống hang động nào. Chỉ cần thay đổi dòng chảy của nước, lượng khoáng chất hay điều kiện môi trường, “người nghệ sĩ” tự nhiên lại tạo ra một hình dạng khác, quá trình ấy đã tạo nên hệ thống thạch nhũ trong hang động cũng cực kỳ phong phú, đa dạng, đa sắc và tạo nên những kiệt tác của thiên nhiên long lanh, kỳ ảo. 

Hãy đến với động Thiên Cung – nơi được danh là “cung điện nhà trời” để khám phá sự phong phú của hệ thống măng, nhũ đá. Với diện tích khoảng 3.000m² , động được chia thành ngăn với những khối thạch nhũ được ví như những tác phẩm được chạm khắc từ pha lê với hình tượng Vua Rồng bay lượn, những cột đá sừng sững tạo nên “Cổng trời”, những rèm đá lớn buông rủ trang hoàng cho cung điện trong lòng núi.. Nếu Thiên Cung gây ấn tượng bởi vẻ lộng lẫy thì Đầu Gỗ lại mang một sắc thái khác. Cũng chia thành ba ngăn, nhưng càng vào sâu trong hang Đầu Gỗ, không gian càng thu hẹp, cửa hang mở rộng đón ánh sáng tự nhiên, khiến các khối măng, nhũ đá được phủ màu rêu xanh, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính, những cột đá lớn ở sâu trong hang lại mang dáng vẻ khỏe khoắn, uy nghi. Hay hang Sửng Sốt lại gây ấn tượng mạng bởi không gian rộng lớn cùng hệ thống măng nhũ đá rất đa dạng. Những hình hài tự nhiên trong hang cũng tạo ra nhiều liên tưởng thú vị, từ hình tượng Phật Bà Quan Âm đến hình ảnh Rồng trên trần hang, những con cóc, con gà “làm nên Hạ Long”, những chú khỉ tinh nghịch hãy những khối thạch nhũ lấp lánh cất giấu trong lòng hang… Hang Hồ Động Tiên lại mang một vẻ đẹp kín đáo và tinh tế hơn với hệ thống rèm đá mềm mại và những chuông đá “đèn chùm”, lấp lánh chiếc “Chén Ngọc” của tự nhiên cùng vô số ngọc động trắng sáng.

Khi khám phá các hang động, ngắm nhìn muôn hình vạn dáng của măng nhũ đá, nhưng luôn cần nhớ rằng: Nhũ đá rất chậm để hình thành nhưng có thể rất dễ bị tổn thương. Một cái chạm tay tưởng như vô hại có thể để lại dầu, bụi và các chất trên da lên bề mặt nhũ đá, làm thay đổi điều kiện hình thành lớp khoáng mới. Việc bẻ, lấy mẫu hoặc tác động trực tiếp vào cấu trúc hang động có thể phá hủy một quá trình tự nhiên mà con người không thể phục hồi trong thời gian ngắn. Bởi vậy, bảo vệ hang động không đơn giản là giữ cho hang “đẹp”. Đó là giữ lại những dấu vết của thời gian để các thế hệ sau vẫn có thể đọc được câu chuyện mà thiên nhiên đã viết trong lòng đá.

 Vẻ đẹp của thạch nhũ không chỉ nằm ở hình dáng mà còn nằm ở thời gian dài thiên nhiên đã điêu khắc ra dáng hình ấy. Một giọt nước rơi xuống, chỉ trong tích tắc nhưng với địa chất, đó có thể là một mắt xích nhỏ trong một quá trình kéo dài qua những khoảng thời gian khổng lồ. Nhũ đá không chỉ là đá mà còn là hình dáng của thời gian, là một phần ký ức của Trái đất. Và trong những hang động của Hạ Long, mỗi đường cong, mỗi lớp đá, mỗi giọt nước còn đọng trên trần hang đều nhắc chúng ta rằng: kỳ quan không chỉ nằm ở những gì chúng ta nhìn thấy, mà còn ở câu chuyện hàng triệu năm phía sau vẻ đẹp ấy.

(Bài viết tham khảo Cuốn “Các dạng địa hình Karst trên vịnh Hạ Long” - 2023)

Hà Linh