Nhịp sống lặng lẽ của những loài nhuyễn thể có vỏ.

    Nằm trong lòng Di sản thiên nhiên thế giới dịnh Hạ Long, hệ sinh thái biển nơi đây không chỉ gây ấn tượng bởi vô số đảo đá vôi kỳ vĩ mà còn là "ngôi nhà chung" của một quần thể sinh vật biển vô cùng phong phú. Trong bức tranh đa dạng sinh học ấy, nhóm nhuyễn thể có vỏ đóng một vai trò vô cùng then chốt. Không chỉ phong phú về loài, đa dạng về hình thái và thích nghi với nhiều dạng môi trường sống độc đáo-từ các rạn đá, hang động cho đến các bãi bùn bồi tụ-nhóm thân mềm vỏ vôi còn đóng vai trò sinh thái quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên. Đồng thời, đây cũng là nguồn tài nguyên bản địa mang giá trị kinh tế, văn hóa và gắn liền với đời sống bền vững của cộng đồng cư dân vùng di sản.

          Hệ sinh thái biển vịnh Hạ Long - với sự kết hợp hài hòa giữa các rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn cùng hệ thống hang động và áng/tùng ngập nước độc đáo - đã tạo nên môi trường sống lý tưởng cho hàng trăm loài nhuyễn thể có vỏ. Cụ thể, nhóm động vật này được chia thành hai lớp chính: lớp chân bụng gồm các loài ốc biển sở hữu vỏ xoắn, thường sống trên bãi triều, bám vào vách đá vôi hoặc luồn lách trong các thảm cỏ biển; và lớp hai mảnh vỏ như ngao, sò, điệp, hàu.. sống vùi mình dưới lớp đáy cát bùn hoặc bám chặt vào chân các đảo đá.

          Trong đó, nhiều đại diện tiêu biểu mang giá trị sinh thái và kinh tế vô cùng nổi bật. Tiêu biểu như bào ngư hay còn gọi Cửu khổng hay ốc Khổng, chúng thường sống ở ven biển và bám trên những dải đá ngầm. Khi còn nhỏ, bào ngư sống gần bờ, càng lớn càng di chuyển ra xa và sâu hơn, chúng có thể sống ở sâu tối đa 12m. Bào ngư di chuyển được bằng sự co giãn nhịp nhàng của một khối thịt mềm, khối thịt này dính liền với thân và bám tận vào xung quanh mép của vỏ. Khi bào ngư dừng lại, khối thịt này sẽ bám rất chắc vào mặt của đá ngầm, giúp chúng ta có thể sống ở vùng có gió to, sóng lớn.

          Bên cạnh đó, sò huyết vỏ dày chắc chắn, hình trứng, hai vỏ trái phải bằng nhau. Ở phần bụng của vỏ, có gờ sinh trưởng rất rõ ràng, sắp xếp kế tiếp nhau. Phân bố dọc vùng bãi bồi ven biển, nơi gần cửa sông; đáy bùn, hoặc bùn cát đều có phân bố. Mùa thu hoạch thường vào mùa thu- đông, lúc này sò Huyết có độ béo cao, loài động vật 2 vỏ duy nhất có máu sắc tố đỏ, hàm lượng chất dinh dưỡng cao.

          Tại các vùng nước sạch và lặng sóng quanh đảo, Tu hài sống vùi mình dưới đáy cát có pha các mảnh vụn vỏ nhuyễn thể. Môi trường sống có độ mặn ổn định từ 28 ‰ trở lên, không phân bố ở bãi cát sâu trên 10m hoặc các vùng bãi bùn cửa sông. Tu hài sống dưới cát và đưa miệng ống xi phông lên khỏi mặt đáy để lọc thức ăn có trong nước. Thức ăn chính của chúng là các sinh vật phù du. 

          Ngoài ra, vùng biển kín gió Hạ Long còn rất thích hợp để phát triển nghề nuôi Trai ngọc, nhưng loài có phân bố nhiều ở vịnh Hạ Long và Bái Tử Long là loài trai Ngọc trắng ( trai Ngọch Macten, trai Mã thị)  tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, cùng các loài ốc đĩa, ốc nón, ốc hương, bàn mai giữ vai trò ăn tạp và lọc cặn bã hữu cơ, góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái cho toàn khu vực.

          Không chỉ mang giá trị kinh tế cao, nhuyễn thể có vỏ còn giữ vai trò nền tảng trong việc bảo tồn hệ sinh thái và giá trị di sản của vịnh Hạ Long. Nhờ cơ chế dưỡng chất đặc thù, đa phần các loài hai mảnh vỏ hoạt động như những “người máy”  lọc nước tự nhiên khi liên tục lọc sinh vật phù du cùng các chất lơ lửng, góp phần duy trì độ trong và sạch cho môi trường biển. Đồng thời, do đặc tính rất nhạy cảm với sự biến đổi về nhiệt độ, độ mặn và chất lượng nước, chúng đóng vai trò quan trọng giúp các nhà khoa học theo dõi, đánh giá sự phát triển của hệ sinh thái. Ở góc độ địa chất, các loài bám đá qua hàng triệu năm góp phần tạo nên các lớp trầm tích carbonat đặc trưng cho vùng di sản. 

          Dưới nhịp đập hối hả của thế giới hiện đại, nhịp sống của những loài nhuyễn thể có vỏ vẫn giữ trọn sự kiên nhẫn và lặng lẽ vốn có. Chúng miệt mài chắt lọc từng giọt nước, từng khoáng chất để đắp bồi nên lớp vỏ kiên cố-như những "kiến trúc sư" thầm lặng giữ gìn sự cân bằng cho hệ sinh thái sông hồ và đại dương.

          Thế nhưng, nhịp thở tĩnh lặng ấy cũng đang đối mặt với những tổn thương. Hiện tượng biến đổi khí hậu, hiện tượng axit hóa đại dương khiến việc tạo vỏ trở nên khó khăn. Bảo vệ môi trường nước, giảm thiểu rác thải nhựa và kiểm soát nguồn thải không chỉ là hành động cứu lấy những sinh linh bé nhỏ ấy, mà chính là bảo vệ màng lọc tự nhiên của Trái Đất. Giữ cho đại dương trong xanh, chính là gìn giữ sự sống bình yên cho nhuyễn thể, để nhịp điệu lặng lẽ nhưng đầy bền bỉ của chúng tiếp tục phát triển.

Đỗ Nhàn ( Bài viết tham khảo tài liệu hải sản ở Vịnh Hạ Long – chương trình giáo dục môi trường Ecoboat)