Ký ức vạn chài Hạ Long _ Phần 5: Những "mái nhà" của ngư dân vạn chài trên vịnh Hạ Long

Vịnh Hạ Long không chỉ là một kỳ quan thiên nhiên thế giới với cảnh quan địa chất hùng vĩ, mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa lịch sử lâu đời của các cộng đồng ngư dân vạn chài. Trước khi thực hiện cuộc đại di dời lên bờ để ổn định cuộc sống, bao thế hệ người dân nơi đây đã xem lòng vịnh là quê hương, xem lòng thuyền là mái nhà chở che. Đối với độc giả hôm nay, việc tìm hiểu về các loại phương tiện thô sơ gắn liền với sinh hoạt và văn hóa tâm linh của cha ông không chỉ là việc tìm về quá khứ, mà còn là hành động thiết thực để bảo tồn một phần hồn cốt không thể tách rời của di sản.

Trải qua tiến trình lịch sử ngàn đời, người dân vạn chài Hạ Long đã kiến tạo nên những phương tiện sinh hoạt và đi lại vô cùng độc đáo bằng tri thức dân gian bản địa:

Bè mảng: 

Trước khi làm ra được con thuyền như ngày nay, người xưa thường ghép tre, ghép gỗ làm thành bè mảng. Bè mảng là những “công trình, phương tiện” nổi, khi di chuyển có tốc độ chậm và sử dụng hoàn toàn bằng sức người (dùng mái chèo để chèo và dùng sào tre để chống, đẩy…). Tuy đơn sơ, bè mảng chính là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho cuộc mưu sinh trên biển nước của cha ông.

Mủng (Cái Bơi) – "Chiếc xe đạp" của người dân vùng nước: 

Ở vùng ven biển Quảng Ninh, nghề đan thuyền nan (hay còn gọi là mủng) đã có hàng ngàn đời và đến nay vẫn tồn tại. 

Mủng có nhiều ưu điểm như nhẹ, dễ làm, chi phí thấp, sử dụng thuận tiện, nhất là trong những nơi có địa hình hẹp, dễ luồn lách, trẻ em hay người già cũng có thể sử dụng được dễ dàng. 

Trước đây, ngoài các con thuyền gỗ chuyên làm nghề thì mỗi gia đình thường có từ một đến hai chiếc mủng nan làm phương tiện đi lại. 

Mủng còn được ngư dân địa phương gọi với một cái tên khác là “cái Bơi”. Với tính chất phổ biến và tiện dụng, mủng thường được ví như chiếc xe đạp của người dân trên bờ. Mủng tuy không bền bằng thuyền gỗ nhưng lại dễ làm với nguyên vật liệu đơn giản gồm tre, gỗ, nhựa đường, sơn. 

Trước đây, ngư dân thường tự tay đan những chiếc mủng cho gia đình mình nhưng trong điều kiện kinh tế dịch vụ phát triển hiện nay, họ thường đặt làm hoặc mua sẵn cho thuận tiện hơn. Ngoài chức năng là phương tiện đi lại, mủng còn có thể kết hợp để chở hàng buôn bán lương thực, thực phẩm, đi câu, đánh hà hay chèo đò chở khách tham quan để tăng thêm thu nhập.

Thuyền bơi chải : 

Đây là mô hình thuyền được sử dụng vào các ngày lễ hội của ngư dân vạn chài. Nếu như mủng có một đôi mái chèo, thì thuyền bơi chải ngoài có một mái chèo lớn dùng để lái còn có rất nhiều mái chèo nhỏ khác để người ngồi trên thuyền chải có thể tham gia chèo lái. Tùy thuộc vào mỗi loại thuyền bơi chải, có loại 10 người chèo, có loại 15 người chèo... thì có 10 hoặc 15 mái chèo. Chiếc thuyền này chính là biểu tượng cho tính gắn kết cộng đồng và tinh thần thượng võ của cư dân biển Hạ Long.

Thuyền Lái phố – Nét xa hoa thời phong kiến giữa lòng biển: 

Thuyền Lái phố là một loại thuyền truyền thống của ngư dân vạn chài Hạ Long, chuyên phục vụ nhu cầu hưởng thụ, thưởng thức nét văn hóa của một bộ phận trong xã hội thời Phong kiến.

 Thuyền Lái phố xuất hiện từ khi xã hội Phong kiến Việt Nam bước vào giai đoạn thịnh vượng nhất. Cũng như ở trên bờ, khi giai cấp được hình thành, để phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của giai cấp thống trị, người ta đã thiết kế đóng một loại thuyền gọi là thuyền Lái phố chuyên đón các gánh hát về biểu diễn các loại hình văn hóa phi vật thể như: hát cửa đình, hát chầu văn (trong dân gian thường gọi là hát “cô đầu”) để phục vụ các giai cấp thống trị và người giàu có trong xã hội thời phong kiến.

Có thể thấy, những mô hình từ chiếc Bè mảng sơ khởi, chiếc Mủng nan giản dị cho đến chiếc Thuyền Lái phố sang trọng không đơn thuần chỉ là công cụ di chuyển, mà là ký ức thiêng liêng về một thời kỳ lịch sử "lấy thuyền làm nhà, lấy biển làm quê hương". Việc gìn giữ tư liệu và hình ảnh về các loại phương tiện này là trách nhiệm của chúng ta hôm nay, nhằm giúp thế hệ mai sau hiểu hơn về văn hóa vật thể đã làm nên giá trị bền vững của Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Dù những 'mái nhà' trên sóng nước năm xưa nay đã khép lại, nhường chỗ cho cuộc sống mới ổn định trên đất liền nhưng cánh buồm và mái chèo năm cũ vẫn neo đậu vẹn nguyên trong ký ức. Từ chiếc bè mảng thô sơ, chiếc mủng nan mộc mạc cho đến con thuyền Lái phố sang trọng…, tất cả không đơn thuần là công cụ mưu sinh mà chính là những nhân chứng kể câu chuyện về một thời kỳ lịch sử 'lấy thuyền làm nhà, lấy biển làm quê hương' của cư dân vạn chài Hạ Long.

Giữ lại những hình ảnh, tư liệu ấy không chỉ để nhắc nhớ về một thời đã qua mà còn là cách người trẻ hôm nay trân trọng và biết ơn cội nguồn. Hãy để ký ức vạn chài tiếp tục sống và kể lại câu chuyện về một phần văn hóa không thể tách rời của vịnh biển này. Để mai này, dẫu dòng đời đổi thay, mỗi chúng ta vẫn sẽ nhớ về một góc làng chài bình yên, nhớ về một thời cha ông đã sống và gắn bó với biển cả kiên cường, đậm tình đến thế.

Hằng Nga