Ghi chép khu rừng trên đá bằng màu nước

Một bức tranh hiện ra với gam màu dịu nhẹ. Hình ảnh một cành cây mảnh mai với những chiếc lá dày màu xanh ô liu. Xen giữa tán lá là những chùm hoa trắng nhỏ đang hé nở, vài cánh hoa đã bắt đầu rũ xuống, bên cạnh là những quả non tròn xinh và một quả đã lớn, căng mọng. Mỗi chiếc lá, mỗi cánh hoa, từng đường gân hay sắc độ chuyển màu đều được thể hiện cẩn trọng bằng màu nước.

Thoạt nhìn, đó là một tác phẩm nghệ thuật với những đường nét tinh tế và màu sắc hài hòa. Thế nhưng, dưới góc nhìn của các nhà thực vật học, bức tranh ấy còn là một tài liệu khoa học có độ chính xác cao, ghi lại đầy đủ hình thái, cấu trúc và các đặc điểm nhận dạng của loài. Đó chính là hội họa minh họa thực vật, một loại hình nghệ thuật đặc biệt, nơi hội họa không chỉ hướng đến giá trị thẩm mỹ mà còn trở thành công cụ phục vụ nghiên cứu khoa học.

Khác với tranh phong cảnh hay tranh nghệ thuật thông thường, minh họa thực vật là nghệ thuật quan sát và tái hiện các loài cây một cách chính xác, chân thực nhất về mặt sinh học. Mục đích của loại hình này không đơn thuần là tạo nên một bức tranh đẹp mắt hay bộc lộ cảm xúc cá nhân của người nghệ sĩ, mà là xây dựng một bản ghi chép khoa học bằng hình ảnh. Mỗi bản vẽ phải diễn tả đầy đủ và chuẩn xác cấu trúc hình thái của cây. Mỗi chiếc lá phải đúng hình dạng, đúng tỷ lệ, mỗi cánh hoa, nhị hoa, quả và hạt đều phải được thể hiện đầy đủ những đặc điểm giúp nhận diện loài. Người họa sĩ không được phép "làm đẹp" hay lược bỏ chi tiết nếu điều đó làm thay đổi đặc điểm sinh học của cây. 

Minh họa thực vật được ví như một "hồ sơ khoa học bằng hội họa". Nếu tranh phong cảnh hướng tới việc bắt trọn không gian, bối cảnh, bầu không khí và cảm xúc chung của thiên nhiên với góc nhìn bao quát, thì minh họa thực vật lại tập trung tuyệt đối vào một đối tượng thực vật duy nhất, tách biệt hoàn toàn khỏi bối cảnh xung quanh. Trong khi người vẽ phong cảnh có thể giản lược hoặc biến tấu chi tiết theo ý đồ nghệ thuật, họa sĩ minh họa thực vật lại phải cẩn trọng lược bỏ những yếu tố gây nhiễu như bóng đổ, lá che khuất hay các vết vỡ để làm nổi bật các đặc điểm nhận dạng quan trọng nhất.

Bởi vậy, yêu cầu đối với nghề vẽ minh họa thực vật là vô cùng khắt khe. Người nghệ sĩ phải kết hợp giữa con mắt của người làm nghệ thuật và tư duy của một nhà khoa học. Họ phải dành hàng giờ, hàng ngày quan sát mẫu vật tươi, ghi lại chính xác sắc độ màu sắc trước khi hoa tàn hay lá héo, đo đạc kích thước, nghiên cứu tài liệu, đối chiếu với tiêu bản khô và làm việc cùng các nhà thực vật học để bảo đảm mọi chi tiết đều phản ánh đúng tự nhiên. Chỉ một chi tiết sai lệch về tỷ lệ, số lượng cánh hoa hay nếp gân lá cũng có thể dẫn đến việc nhận diện sai lệch loài.

Trước khi nhiếp ảnh phát triển, tranh minh họa cùng với tiêu bản khô ép là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, định danh và mô tả loài. Dù ngày nay công nghệ chụp ảnh phát triển vượt bậc, tranh minh họa thực vật vẫn giữ giá trị và ý nghĩa không thể thay thế. Người họa sĩ có thể tổng hợp toàn bộ vòng đời của cây, đưa cả chồi non, hoa nở, quả chín và hạt mầm lên cùng một bản vẽ, điều mà một bức ảnh chụp tại một thời điểm khó có thể ghi nhận đầy đủ. Bên cạnh đó, các bản vẽ còn giúp bóc tách những lớp cấu tạo phức tạp như mặt cắt của hoa, cấu trúc bên trong của quả mà ống kính máy ảnh thường bị che khuất hay những chi tiết rất nhỏ chỉ quan sát được dưới kính lúp. Bởi vậy, mỗi bức minh họa thực vật không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là tư liệu khoa học có giá trị lâu dài.

Đoàn khảo sát thực địa cùng họa sĩ minh họa thực vật tiếp cận những vách đá dựng đứng và các mảng rừng cheo leo trên các đảo đá vôi của vịnh Hạ Long – nơi lưu giữ nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm.

Với hệ sinh thái núi đá vôi độc đáo là nơi lưu giữ nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm, vịnh Hạ Long từ nhiều năm qua đã trở thành điểm đến của nhiều nhà thực vật học và họa sĩ minh họa trong các chương trình nghiên cứu đa dạng sinh học. Trong số đó, Wendy Gibbs, họa sĩ minh họa thực vật người Anh, là một trong những người để lại dấu ấn đặc biệt sâu sắc.

Cuối năm 1999 và đầu năm 2000, bà tham gia các chuyến khảo sát hệ thực vật vịnh Hạ Long cùng các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế. Những chuyến đi ấy không phải để tìm kiếm góc nhìn đẹp của kỳ quan, mà để lần theo dấu vết của các loài cây trên những vách đá dựng đứng, trong các khe đá hẹp hay những mảng rừng nhỏ cheo leo giữa biển. 

Mỗi khi bắt gặp một loài thực vật cần nghiên cứu, Wendy Gibbs lại dành nhiều thời gian quan sát ngay tại hiện trường. Nhiều mẫu vật phải được phác họa ngay sau khi thu hái bởi chỉ vài giờ sau, màu sắc tự nhiên của hoa đã thay đổi. Có những bản vẽ hoàn thành trong một ngày, nhưng cũng có những bức tranh phải mất nhiều tuần để hoàn thiện sau khi tiếp tục đối chiếu với tiêu bản và trao đổi cùng các nhà thực vật học. 

Thành quả của quá trình ấy là hàng loạt bản minh họa màu nước được công bố trong cuốn Thực vật tự nhiên ở vịnh Hạ Long, xuất bản năm 2000. Qua từng nét cọ mềm mại và những lớp màu sống động, các tác phẩm của Wendy Gibbs đã mở ra góc nhìn thuần khiết và mới lạ về Di sản, nơi nghệ thuật và khoa học cùng hòa quyện để khắc họa vẻ đẹp và những đặc điểm đặc trưng của hệ thực vật vịnh Hạ Long. Hơn hai thập kỷ đã trôi qua, những bản minh họa ấy đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị. Chúng không chỉ lưu giữ vẻ đẹp của hệ thực vật vịnh Hạ Long bằng ngôn ngữ của hội họa, mà còn là nguồn tư liệu khoa học quý giá phục vụ nghiên cứu, nhận diện loài trên vùng Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Thúy Đào