Thương nhớ hương vị biển khơi từ chuyện loài sam của cư dân vạn chài Hạ Long

Giữa hàng nghìn đảo đá của vịnh Hạ Long, từng có một cộng đồng cư dân vạn chài coi biển là nhà, lấy con nước làm nhịp sống. Trải qua nhiều thế hệ, họ đã tạo nên một kho tàng văn hóa đặc sắc, trong đó ẩm thực mang đậm hương vị biển khơi là một phần ký ức không thể phai mờ. Trong những món ăn ấy, Sam biển được xem là thức quà đặc trưng, gắn với cuộc sống mưu sinh và những câu chuyện của người dân vùng vịnh.

Dù những làng chài nổi đã lùi vào ký ức sau khi bà con chuyển lên bờ sinh sống, hương vị của các món ăn từ Sam biển vẫn được nhiều người nhắc nhớ như một phần ký ức về đời sống vạn chài, về tình yêu biển và nét văn hóa đặc sắc của cư dân Hạ Long.

Trong kho tàng ẩm thực ấy, Sam biển là một trong những món ăn tiêu biểu, gắn bó với đời sống của người dân làng chài từ bao đời. Với cư dân vạn chài Hạ Long, Sam không đơn thuần là sản vật của biển mà còn là món ăn mang theo những câu chuyện dân gian, những kinh nghiệm lao động và cả tình yêu dành cho biển quê hương.

Người dân Hạ Long xưa vẫn thường kể cho nhau nghe một câu chuyện truyền thuyết cảm động về nguồn gốc của loài Sam. Chuyện kể rằng, có một đôi vợ chồng nghèo rất mực yêu thương nhau. Người chồng lâm bệnh nặng, thuốc thang mãi vẫn không khỏi. Một đêm, người vợ nằm mơ thấy ông Bụt hiện lên mách rằng bên kia núi có một viên ngọc quý có thể chữa khỏi bệnh cho chồng. Tin vào lời chỉ dẫn ấy, nàng cõng chồng vượt núi băng rừng đi tìm viên ngọc. Sau bao gian nan, khi tìm được viên ngọc và trên đường trở về, vì quá đuối sức, người vợ sơ ý đánh rơi viên ngọc xuống biển. Không nỡ bỏ hy vọng cứu chồng, nàng lao xuống nước tìm kiếm nhưng trên lưng vẫn cõng người chồng đang đau yếu. Cuối cùng, viên ngọc không tìm thấy, cả hai cũng kiệt sức rồi qua đời. Cảm động trước tình nghĩa son sắt của họ, trời đất đã hóa đôi vợ chồng thành loài Sam biển. Từ đó, người dân luôn thấy Sam đi theo từng cặp, con cái cõng con đực nhỏ hơn trên lưng. Cũng bởi vậy mà trong dân gian vẫn lưu truyền những câu nói quen thuộc như "như vợ chồng sam", "dính như sam" để ca ngợi sự gắn bó, thủy chung của đôi lứa.

Không chỉ lưu giữ trong câu chuyện dân gian, sam còn gắn với những kinh nghiệm được người dân đúc kết từ thực tế cuộc sống. Theo kinh nghiệm lâu đời của ngư dân Hạ Long, Sam luôn đi theo cặp nên khi đánh bắt thường bắt được cả đôi. Khi chế biến cũng phải dùng cả cặp Sam, bởi nếu chỉ ăn một con rất dễ bị đau bụng. Những kinh nghiệm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần trong vốn tri thức dân gian của cư dân vùng vịnh.

Từ những cặp Sam vừa được đánh bắt, dưới đôi bàn tay khéo léo của người dân làng chài đã tạo nên nhiều món ăn mang hương vị rất riêng của biển Hạ Long.

Gỏi Sam là món ăn được nhiều người yêu thích bởi vị thanh mát và hài hòa. Thịt Sam sau khi sơ chế được trộn cùng bứa, me hoặc chanh để tạo vị chua dịu, kết hợp với ớt, hạt tiêu, rau thơm và lạc rang giã nhỏ. Khi thưởng thức, thực khách cảm nhận được vị dai ngọt của thịt Sam hòa quyện với vị bùi của lạc và hương thơm của các loại rau gia vị.

Sam xào chua ngọt lại mang đến một hương vị đậm đà hơn. Phần chân, yếm và một phần thịt Sam được xào cùng nước cốt chua, thêm chút đường rồi đun liu riu khoảng ba mươi phút cho đến khi nước sền sệt. Món ăn có vị thơm mềm, chua ngọt hài hòa, là món ăn quen thuộc trong nhiều bữa cơm của người dân vùng biển.

Với món sam rán, người ta lấy trứng, thịt và gan sam trộn cùng hành, thì là, hạt tiêu rồi bọc trong lá lốt đem rán vàng. Khi chín, món ăn dậy mùi thơm hấp dẫn, phần nhân béo ngậy nhưng không ngấy, thể hiện sự khéo léo của người chế biến.

Độc đáo hơn cả là sam nướng. Giữa đêm biển, người dân đốt một đống củi lớn, chờ đến khi chỉ còn than hồng rồi vùi nguyên con sam vào đó. Sau khoảng một giờ, sam được lấy ra, bóc mai, bỏ ruột rồi gỡ từng thớ thịt chín thơm phức để chấm cùng muối, chanh, ớt và rau thơm. Vị ngọt bùi, béo ngậy hòa quyện cùng vị cay nồng của muối ớt đã trở thành hương vị khó quên đối với biết bao người từng gắn bó với những làng chài trên vịnh.

Nhìn vào cách chế biến các món ăn từ sam có thể thấy rõ sự gắn bó mật thiết giữa con người với biển cả. Mỗi món ăn không chỉ giúp người dân có thêm nguồn thực phẩm sau những chuyến đi biển mà còn phản ánh sự am hiểu về sản vật tự nhiên, sự khéo léo trong chế biến và nếp sống giản dị của cư dân vạn chài. Chính những điều bình dị ấy đã góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng của cộng đồng từng sinh sống giữa lòng vịnh Hạ Long.

Ngày nay, cuộc sống của cư dân vạn chài đã có nhiều đổi thay nhưng những món ăn từ sam vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống ẩm thực của người Hạ Long. Từ những quán ăn gia đình đến các nhà hàng phục vụ du khách, sam biển vẫn được chế biến và giới thiệu như một đặc sản của vùng vịnh. Dù cách trình bày có hiện đại hơn để phù hợp với nhu cầu của thực khách, hương vị truyền thống cùng những kinh nghiệm chế biến của người dân làng chài vẫn được trân trọng, gìn giữ.

Giữ gìn món sam biển hôm nay không chỉ là lưu giữ một món ăn ngon mà còn là gìn giữ một phần ký ức của cộng đồng cư dân vạn chài Hạ Long. Trong mỗi món ăn vẫn còn đó câu chuyện về tình nghĩa vợ chồng, về những kinh nghiệm được đúc kết từ cuộc sống lênh đênh trên sóng nước và về sự gắn bó của con người với biển cả. Đó cũng là những giá trị văn hóa đã góp phần làm nên chiều sâu của Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Thiên nhiên kỳ vĩ đã tạo nên vẻ đẹp nổi tiếng của vịnh Hạ Long, còn con người và những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ đã tạo nên linh hồn của vùng di sản. Những món ăn như sam biển chính là một mảnh ghép trong bức tranh văn hóa ấy. Trân trọng, gìn giữ và lan tỏa những giá trị ẩm thực truyền thống của cư dân vạn chài không chỉ là bảo tồn một hương vị, mà còn là cách kể tiếp câu chuyện về một cộng đồng từng lấy biển làm nhà, góp phần để bản sắc văn hóa vịnh Hạ Long tiếp tục được lưu truyền và tỏa sáng.

(Bài viết có tham khảo thông tin của sách chuyên khảo “Di sản văn hóa làng chài Cửa Vạn vịnh Hạ Long”- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh xuất bản năm 2010). 

Hằng Nga