Gỏi cá nhạc - Món ngon từ những chuyến ra khơi

Có một thời, khi những làng chài nổi còn hiện hữu giữa hàng nghìn đảo đá của vịnh Hạ Long, mỗi chuyến ra khơi không chỉ mang về nguồn hải sản dồi dào mà còn nuôi dưỡng một nét văn hóa ẩm thực đặc sắc của cư dân vạn chài. Từ những mẻ cá tươi vừa đánh bắt, người dân đã sáng tạo nên nhiều món ăn dân dã, trong đó có gỏi cá nhạc – món ngon mang đậm hương vị biển khơi.

Quanh năm sống giữa biển, cách xa đất liền, người dân vạn chài không phải lúc nào cũng có sẵn rau xanh hay nhiều loại gia vị để chế biến món ăn. Vì thế, họ thường tận dụng ngay những hải sản vừa đánh bắt được, lựa chọn cách chế biến đơn giản nhất để giữ trọn vị tươi ngon vốn có của biển cả. Từ điều kiện sinh hoạt đặc biệt ấy, nhiều món ăn dân dã, mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân vạn chài Hạ Long đã ra đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Trong số những sản vật quen thuộc của vùng biển Hạ Long có cá nhạc, còn gọi là cá dưa. Đây là loài cá biển sống ngoài tự nhiên ở tầng nước sâu, thuộc họ cá da trơn, có thân dài khoảng 50 - 60 cm, hình dáng khá giống cá chình biển, đôi khi gợi liên tưởng đến cá lươn hoặc cá hố. Theo kinh nghiệm của ngư dân vùng vịnh, nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, nguồn nước có độ mặn phù hợp, cá nhạc Hạ Long có thịt thơm, ngọt và độ dai đặc trưng. Chính nguồn nguyên liệu tươi ngon ấy cư dân vạn chài sáng tạo nên nhiều món ăn dân dã phù hợp với cuộc sống lênh đênh trên mặt nước.

Những món ăn từ cá nhạc, gỏi cá nhạc là món ăn được nhiều gia đình vạn chài yêu thích. Với cư dân vùng biển, cá vừa đánh bắt được chế biến càng sớm thì càng giữ được độ tươi ngon tự nhiên. Vì vậy, khi thuyền vừa neo vào nhà bè hoặc thả neo dưới chân đảo, mọi người đã bắt tay vào sơ chế cá.

Cá được làm sạch, để ráo nước rồi dùng dao lưỡi mỏng, sắc và cứng để lọc lấy phần thịt. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người chế biến. Người vạn chài thường giữ chắc đầu cá, đưa mũi dao đi sát theo xương sống để tách từng miếng thịt, sau đó tiếp tục lọc phần còn lại và loại bỏ lớp da. Chỉ với những thao tác dứt khoát, phần thịt cá hồng, mịn đã được tách ra, sẵn sàng cho công đoạn chế biến tiếp theo.

Thành phẩm thịt cá Nhạc sau khi được ngư dân vạn chài Hạ long sơ chế (Ảnh st).

        Ngay trên chiếc phản gỗ nhỏ của nhà bè hay trong khoang thuyền còn vương mùi gió biển, thịt cá được thái thành từng lát mỏng rồi trộn cùng vị chua của me, quả bứa hoặc chanh, thêm lạc rang giã nhỏ, vừng, thính gạo rang, rau thơm và một chút ớt. Theo kinh nghiệm của người dân, chỉ cần để khoảng mười phút cho cá ngấm gia vị là có thể thưởng thức.

Người vạn chài không nêm nếm quá nhiều bởi họ luôn quan niệm rằng cá vừa đánh bắt đã mang trong mình vị ngọt tự nhiên của biển, gia vị chỉ nên vừa đủ để làm nổi bật hương vị ấy. Từng lát cá vẫn giữ được độ dai, vị ngọt thanh hòa quyện cùng vị chua dịu của me, bứa, vị bùi của lạc rang, hương thơm của thính và rau thơm... tạo nên một món ăn mộc mạc nhưng đậm đà hương vị biển khơi.

Trong những bữa cơm trên nhà bè năm xưa, cá nhạc không chỉ được chế biến thành gỏi mà còn được làm chả và nhiều món ăn khác. Từ phần thịt cá thơm, dai, người dân có thể chiên vàng, sốt cà chua, ăn cùng bún, chấm nước mắm tỏi, tương ớt hoặc dùng trong các món lẩu. Dù chế biến theo cách nào, món ăn vẫn giữ được nét đặc trưng của cư dân vạn chài: không cầu kỳ, ít gia vị, chú trọng giữ lại vị ngọt tự nhiên của sản vật biển.

Không chỉ là món ăn quen thuộc trong đời sống hằng ngày, cá nhạc còn cung cấp nguồn dinh dưỡng quý giá cho những con người quanh năm gắn bó với biển. 

Ngày nay, những căn nhà bè giữa vịnh Hạ Long đã dần trở thành ký ức nhưng hương vị của gỏi cá nhạc vẫn được nhiều gia đình cư dân vạn chài lưu giữ trong cuộc sống trên đất liền. Từ một món ăn dân dã trong những bữa cơm giữa bốn bề sóng nước, gỏi cá nhạc dần trở thành một nét đặc sắc trong ẩm thực Hạ Long, được nhiều thực khách yêu thích khi đến với vùng di sản.

Cùng với gỏi cá nhạc, chả cá nhạc và nhiều món ăn khác từ loài cá này vẫn được người dân gìn giữ, góp phần lưu giữ hương vị mộc mạc của làng chài xưa trong đời sống hôm nay.

Đối với nhiều người từng sinh ra và lớn lên trên những làng chài nổi, gỏi cá nhạc không chỉ đơn thuần là một món ăn mà còn là ký ức về những chuyến biển dài ngày, về những con thuyền trở về sau một đêm đánh bắt và cả những bữa cơm quây quần giữa bốn bề sóng nước. Món ăn ấy được lưu giữ qua nhiều thế hệ bằng chính kinh nghiệm của những người đi biển và bằng ký ức về một thời cư dân vạn chài coi biển là nhà, lấy con nước làm nhịp sống.

Thiên nhiên đã ban tặng cho vịnh Hạ Long nguồn hải sản phong phú, còn cư dân vạn chài qua bao thế hệ đã tạo nên những món ăn bình dị từ chính sản vật của biển. Gỏi cá nhạc không chỉ làm phong phú thêm văn hóa ẩm thực Hạ Long mà còn lưu giữ câu chuyện về một cộng đồng từng gắn bó mật thiết với biển khơi. 

Mỗi lần thưởng thức món ăn mộc mạc ấy cũng là một lần nhớ về những chiếc thuyền nan, những căn nhà bè và cuộc sống giản dị của cư dân vạn chài năm xưa. Trân trọng, gìn giữ những món ăn truyền thống ấy cũng chính là góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng cư dân vùng vịnh, để ký ức về một làng chài luôn trở thành mảnh ghép hoàn hảo cho bức tranh đẹp của di sản, kỳ quan thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Nguyễn Hằng Nga