Đền Cậu Vàng - dấu ấn tín ngưỡng thờ nhân thần của cư dân vạn chài trên vịnh Hạ Long
Giữa không gian mênh mang của vịnh Hạ Long, đền Cậu Vàng ở khu vực Cửa Vạn là một trong những địa điểm tín ngưỡng đặc sắc, gắn liền với đời sống tâm linh của cư dân vạn chài. Nơi đây, không chỉ là nơi ngư dân gửi gắm ước nguyện bình an trước mỗi chuyến ra khơi, mà còn là dấu ấn tiêu biểu của tín ngưỡng thờ nhân thần – một nét văn hóa dân gian mang đậm bản sắc của cộng đồng cư dân thủy cư trên Vịnh.
Trong đời sống tâm linh của cư dân vạn chài Hạ Long, tín ngưỡng thờ nhân thần là một loại hình dân gian mang đậm dấu ấn bản địa. Đây là hình thức thờ cúng những con người được cộng đồng tôn kính, chia làm hai dạng thức rõ rệt. Thứ nhất là thờ phụng các anh hùng lịch sử, danh tướng có công với dân với nước (như các vị tướng nhà Trần), được nhân dân tin sẽ che chở cho họ trước sóng gió khơi xa. Thứ hai là thờ tự các nhân thần bản địa, những người dân bình thường gắn bó với chính vùng biển, làng chài nơi họ sinh sống. Sau khi qua đời, họ được cộng đồng tin là hiển linh, luôn phù hộ độ trì cho ngư dân trong cuộc sống và trên mỗi chuyến ra khơi, nên được lập miếu, dựng đền để hương khói tưởng nhớ.
Việc thờ cúng nhân thần được duy trì, lưu truyền qua nhiều thế hệ của cư dân vạn chài. Vào các dịp đầu năm, ngày rằm, mùng một, lễ tết hoặc trước mỗi chuyến đi biển, ngư dân thường đến các đền, miếu để dâng hương cúng tế. Bên cạnh các nhân thần bản địa, cư dân vạn chài Hạ Long còn rước chân nhang hoặc xin bài vị của các vị thần nổi tiếng thiêng liêng ở địa phương khác (như Đông Hải Đại Vương) về phối thờ tại gia đình hoặc đền miếu trên Vịnh. Những thực hành tín ngưỡng ấy đã trở thành một mảnh ghép tinh thần không thể tách rời, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân vạn chài nơi đây.
Giữa không gian nơi đây, đền Cậu Vàng ở khu vực Cửa Vạn là ngôi đền tiêu biểu gắn liền với tín ngưỡng thờ nhân thần bản địa địa phương. Ngôi đền nhỏ này tọa lạc khiêm nhường dưới chân một ngọn núi thuộc khu vực Cửa Vạn, cách Cảng tàu khách quốc tế Tuần Châu khoảng 20 km về phía Đông Nam. Dù không lớn về quy mô, nhưng từ lâu nơi đây đã là chốn linh thiêng để người dân gửi gắm những ước nguyện bình an trước mỗi chuyến ra khơi và bày tỏ lòng tri ân đối với vị thần mà họ tôn kính.
Tên gọi đền Cậu Vàng gắn liền với câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng ngư dân vạn chài. Tương truyền, trước đây tại làng chài Cửa Vạn có người ngư dân tên Nguyễn Văn Trương sinh được người con trai đặt tên là Vàng. Khi mới ba tháng tuổi, cậu bé không may qua đời và được gia đình an táng dưới chân ngọn núi này. Theo lời kể của ngư dân quanh vùng, Vàng mất vào giờ thiêng nên rất hiển ứng. Nhận thấy những lời cầu nguyện đi biển của họ đều linh nghiệm, ngư dân địa phương cùng các chủ thuyền qua lại đã cúng tiến, xây dựng nên ngôi đền như chúng ta thấy ngày nay.
Do diện tích mặt bằng đền khá nhỏ, ngoài ban thờ chính Cậu Vàng, ngư dân còn phối thờ thêm Tam tòa Thánh Mẫu và Đông Hải Đại Vương. Cách bài trí tuy giản dị nhưng phản ánh tư duy thờ tự đa thần, một nét đặc trưng trong đời sống tâm linh của cư dân vạn chài.
Trải qua thời gian, đền Cậu Vàng luôn được người dân quan tâm gìn giữ, đầu tư tu bổ trên nền hiện trạng cũ. Vào các năm 1999 và 2000, nhân dân đã quyên góp trùng tu, tôn tạo để ngôi đền có được diện mạo khang trang. Năm 2024, do ảnh hưởng nghiêm trọng của cơn bão Yagi, một số hạng mục như mái đền, hậu cung, nhà sắp lễ, hành lang, sân… bị ảnh hưởng. Hiện nay, các hạng mục này đang được sửa chữa, tu bổ nhằm bảo đảm an toàn cho công trình, gìn giữ một không gian sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lâu đời của cư dân vạn chài trên vịnh Hạ Long.
Khi cư dân vạn chài đã được di dời lên bờ định cư, những xóm chài năm xưa trên vịnh Hạ Long chỉ còn lại trong ký ức. Giữa sự đổi thay của cuộc sống, đền Cậu Vàng vẫn lặng lẽ đứng dưới chân núi để lưu giữ dấu ấn về đời sống văn hóa, tín ngưỡng của một cộng đồng từng coi biển là nhà. Việc gìn giữ ngôi đền cũng là gìn giữ một phần ký ức về những người dân vạn chài từng sinh sống trên vịnh Hạ Long để những giá trị văn hóa ấy tiếp tục được gìn giữ, trân trọng và trao truyền cho các thế hệ mai sau.
(Bài viết có tham khảo thông tin của sách chuyên khảo “Di sản văn hóa làng chài Cửa Vạn vịnh Hạ Long”- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh xuất bản năm 2010).\
Nguyễn Hằng Nga