Hội đình Giang Võng - Nét dẹp văn hoá của người dân chài thuỷ cư

Được vinh danh là Di sản Thiên nhiên Thế giới và một trong những Kỳ quan thiên nhiên mới của thế giới, vịnh Hạ Long không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan đá và nước độc nhất vô nhị mà còn là không gian lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng ngư dân làng chài thủy cư.

Trong kho tàng di sản ấy, đình và lễ hội Giang Võng là những minh chứng tiêu biểu, phản ánh quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân vạn chài, đồng thời thể hiện đời sống tín ngưỡng dân gian phong phú đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo các tài liệu lịch sử, vào đầu thế kỷ XIX, cộng đồng cư dân vạn chài vùng Cửa Lục sống tập trung tại hai làng thủy cư cổ là Giang Võng thuộc tổng An Khoái, huyện Hoành Bồ, phủ Hải Đông, trấn An Quảng (nay thuộc phường Cao Xanh) và Trúc Võng thuộc tổng Vạn Yên, huyện Hoành Bồ (nay thuộc phường Bãi Cháy). Giai đoạn sau năm 1946, bà con chủ yếu di chuyển ra vùng vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long để sinh sống, đến năm 1955 mới quay trở lại vịnh Hạ Long. Tại đây, chính quyền địa phương đã thành lập các hợp tác xã nhằm tập hợp dân chài, vừa để phát triển sản xuất, nâng cao đời sống, vừa góp phần bảo đảm an ninh quốc phòng.

Trải qua thời gian, những người dân gốc của hai làng chài xưa đã hòa nhập cùng ngư dân từ nhiều nơi như Hà Nam, Thái Bình, Thanh Hóa đến lập nghiệp, hiện nay sinh sống chủ yếu tại phường Hùng Thắng, bãi biển Cọc 5 và thôn Vông Viêng. Dù vậy, vị trí gốc của làng chài thuở trước vốn thuộc địa bàn phường Hà Khánh, nay thuộc phường Cao Xanh, tỉnh Quảng Ninh.

Chính tại mảnh đất gốc này, vào khoảng cuối thế kỷ XIX, để phục vụ nhu cầu sinh hoạt tâm linh cộng đồng, cư dân vạn chài đã xây dựng một ngôi đình nằm ngay sát mép nước biển, giúp tàu thuyền của dân làng có thể thuận tiện neo đậu để cầu cúng, lễ bái và hội hè. Ngôi đình này có tên là đình Giang Võng (hay còn gọi là đình Cái Đá).

Về vị trí và kiến trúc, đình Giang Võng tọa lạc ở phía Nam một bán đảo nhỏ nhô ra vịnh Cửa Lục, quay mặt về hướng Đông Nam. Khu vực bán đảo này xưa kia gọi là Cái Đá, nên từ lâu người dân nơi đây vẫn quen gọi ngôi đình bằng cái tên dân dã là đình Cái Đá..

Ngôi đình xưa có quy mô vừa phải, mang nét đặc trưng của những ngôi đình vùng đồng bằng Bắc Bộ. Kết cấu của đình gồm 3 gian bái đường, nối liền phía sau là 3 gian hậu cung có kích thước nhỏ hơn. Đình được xây dựng với hệ thống tường bao và tường hồi bằng gạch đỏ, trát vữa vôi cát, mái lợp ngói ta, hệ thống cửa làm theo kiểu "chấn song hạ bản" có bậu cửa. Các vì kèo và cột gỗ trong đình đều được nâng đỡ vững chắc trên những hòn kê bằng đá xanh được gia công kỹ lưỡng. Cảnh quan xung quanh đình rất hữu tình với hai cây đa cổ thụ che bóng hai bên; phía bên trái có một giếng nước ngọt quanh năm không bao giờ cạn, còn phía bên phải là một ngôi miếu nhỏ thờ Mẫu.

Đây là nơi phụng thờ Thành hoàng làng, thờ Thánh, các vị thần biển, thần núi, các vị quan dưới trướng giúp việc thần thánh cùng 7 cụ tổ thuộc 7 dòng họ lớn có công lập làng là họ Nguyễn, Chu, Đỗ, Phạm, Dương, Vũ và Bùi. Thuở trước, đây chính là nơi các cụ tổ hướng dẫn con cháu làm ăn, sinh sống, răn dạy lòng đoàn kết, bảo vệ và giúp đỡ nhau vượt qua mọi khó khăn hoạn nạn.

Không những thế, đình Giang Võng còn mang giá trị lịch sử cách mạng sâu sắc. Trong kháng chiến chống Pháp, ngôi đình là nơi các cánh quân của ta từ các ngả đường huyện Hoành Bồ cũ tiến ra tập kết lực lượng trước khi đánh bốt Hà Lầm. Con lạch trước cửa đình (hiện nay là sông Cái Đá) từng là nơi tập kết của khoảng 250 chiếc thuyền đưa bộ đội qua sông Cửa Lục để tiếp quản khu Mỏ vào ngày 25/04/1955. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khi giặc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, ngôi đình lại trở thành trụ sở của các cơ quan chính quyền và là trường học của nhân dân địa phương.

Trải qua bao biến cố và thăng trầm lịch sử, dù vị trí của đình vẫn giữ nguyên như cũ nhưng cảnh quan và kiến trúc nguyên bản đã thay đổi rất nhiều. Đến nay, đình Giang Võng chỉ còn lại phế tích của hậu cung, bờ tường hồi, các tảng đá kê chân cột, cây đa cổ thụ và một số hiện vật từ thời Nguyễn, trước cửa đình giờ đây cũng chỉ còn lại một mương nước nhỏ. Toàn bộ khu vực phế tích này hiện nằm trong khuôn viên quản lý và sản xuất của Công ty Công nghiệp Hóa chất mỏ Quảng Ninh.

Do đình chỉ còn lại phế tích nên phần lễ hội của đình cũng từng bị thất truyền trên 50 năm, chỉ còn trong trí nhớ của những người già ở địa phương. Nhằm bảo tồn các giá trị này, năm 2006, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh đã triển khai Dự án phục dựng, bảo tồn và phát huy một số sinh hoạt văn hóa dân gian của ngư dân làng chài Cửa Vạn trên vịnh Hạ Long. Năm 2009 (vào ngày mồng 9, 10 tháng 11 âm lịch), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Ủy ban nhân dân thành phố Hạ Long (cũ) đã tổ chức phục dựng thành công Lễ hội đình Giang Võng.

Theo quy định xưa, cứ 5 hoặc 10 năm làng mới tổ chức một hội lớn, dân cả xã dù làm ăn xa ở đâu cũng về dự. Mỗi năm đình có 2 đại lễ gồm: Lễ hội đền Đức ông vào ngày 14-15 tháng 2 âm lịch; Lễ hội đình Giang Võng vào ngày 9-10 tháng 11 âm lịch; cùng 4 tiểu lễ vào đầu năm (ngày 7 tháng Giêng), vào hè (chọn 1 ngày từ mồng 2 đến mồng 5 tháng 4), ra hè (chọn 1 ngày từ mồng 2 đến mồng 5 tháng 7) và cuối năm (ngày 27 tháng Chạp).

Nghi thức quan trọng và độc đáo nhất của lễ hội là Lễ rước nước nhằm mời thần thủy phủ, thần biển và các vị thánh linh về dự hội, cầu cho trời yên biển lặng, biển nhiều tôm cá, người dân chài có cuộc sống ấm no, tránh được sóng to bão lớn. Khác với những lễ rước nước thông thường ở các nơi nhằm mục đích tắm tượng (mộc dục) hay bao sái đồ thờ, nước tại đình Giang Võng được múc ngoài sông Cửa Lục, nơi có dòng chảy đón các đàn cá đi qua, rồi mang về kính cẩn thờ phụng. 

Bài vị vua Thủy tề và bình nước thiêng được rước ra sông bằng đội hình tàu ghép đôi chở kiệu, có 2 chải bơi lớn chở đội rồng, tiếp theo là 8 thuyền chèo mang cờ và nghi trượng. Khi về đến đất liền, đoàn rước được đón long trọng bởi đội lân, đội rồng hòa cùng tiếng trống chiêng và dàn nhạc bát âm rộn rã.

Bên cạnh nghi lễ rước nước, lễ hội đình Giang Võng còn có các nghi thức tế lễ trang nghiêm cùng nhiều hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống như kéo co, vật dân tộc, đua thuyền chải và hát giao duyên trên biển. Những cuộc tranh tài sôi nổi hòa cùng lời ca mộc mạc, đằm thắm của nam thanh, nữ tú làng chài đã góp phần tái hiện sinh động đời sống văn hóa tinh thần và bản sắc độc đáo của cộng đồng cư dân vạn chài xưa.

Lễ hội kết thúc bằng nghi lễ hóa mã và giã hội. Một thuyền mã lớn do bốn thanh niên mặc áo nâu đỏ khiêng được rước ra lạch nước, thả cho trôi và cháy lụi dần trên vịnh Cửa Lục trong không khí vừa hào hùng vừa lưu luyến, hứa hẹn nhiều điều tốt đẹp cho mùa hội năm sau.

Việc phục dựng lễ hội đình Giang Võng và đón nhận bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2016 tại phường Cao Xanh, thành phố Hạ Long (cũ) có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc bảo tồn vốn văn hóa dân gian đặc sắc của cư dân vạn chài xưa. Sự kiện này không chỉ thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", tri ân công đức của các vị thần linh, Thành hoàng và các bậc tiền nhân lập làng mà còn trao truyền và tiếp nối những giá trị truyền thống quý báu cho các thế hệ. Qua đó góp phần tôn vinh, lan tỏa giá trị di sản, khơi dậy niềm tự hào và nâng cao trách nhiệm của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, trong việc chung tay gìn giữ, phát huy bền vững nét đẹp văn hóa vạn chài trên vịnh Hạ Long cho muôn đời sau.

(Bài viết dựa trên sách chuyên khảo “Di sản văn hóa làng chài Cửa Vạn vịnh Hạ Long”- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh xuất bản năm 2010).

Hằng Nga