Cây Nêu giữa ngàn khơi: Ký ức tết biển của ngư dân Hạ Long xưa

“Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ

Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh.”

Từ bao đời nay, cây nêu đã trở thành biểu tượng quen thuộc của Tết cổ truyền Việt Nam. Được dựng từ sau lễ tiễn ông Công, ông Táo đến hết mùng 7 tháng Giêng, cây nêu mang ý nghĩa tạo lập không gian linh thiêng, xua đuổi tà ma và cầu mong một năm mới bình an, may mắn. Tùy điều kiện tự nhiên và phong tục mỗi vùng miền, cây nêu lại có những hình thức và nét đặc trưng riêng.

Nhưng giữa mênh mông sóng nước vịnh Hạ Long, nơi thuyền là nhà, biển là quê hương, cây nêu cũng mang một dáng hình rất khác. Ngư dân vạn chài không dùng tre như ở đất liền mà chọn cây Giếng nguộc (hay còn gọi là Phất dụ núi) – loài cây mọc trên các đảo đá, xanh bền trước nắng gió biển khơi. Thay vì cắm trước sân, cây nêu được đặt ở mũi thuyền, trên cột buồm hoặc trước cửa nhà bè, trở thành biểu tượng của niềm tin, sự che chở và khát vọng về những chuyến ra khơi bình an.

Tục dựng Nêu của ngư dân Hạ Long thường diễn ra vào những ngày cuối cùng của năm cũ. Đó là thời điểm những chuyến khơi xa cuối năm khép lại, các con thuyền quay về neo đậu an toàn tại các vụng, áng kín gió. Khi cả gia đình đã quần tụ đông đủ, cùng nhau sắm sửa, dọn dẹp cho nhà bè khang trang nhất để đón năm mới, người dân sẽ lên đảo đá tìm một nhành Phất dụ (Giếng nguộc) thật đẹp về làm cây nêu.

Khác với đất liền dựng cây nêu để trừ tà, giữa ngàn khơi mịt mùng, cây nêu được trang trọng cắm trên cột buồm hay trước mũi thuyền mang ý nghĩa hướng về nguồn cội. Cây nêu chính là nơi để linh hồn tổ tiên nhận biết mà theo về sum họp, ăn Tết cùng con cháu. Cây nêu được dựng lên, nghĩa là hơi ấm gia đình đã tụ hội, là sợi dây nguồn cội của người Việt được bện chặt, hòa cùng sóng nước Hạ Long. Chính những nét riêng biệt ấy đã góp phần thổi hồn cho “kỳ quan đất dựng giữa trời cao”.

Ngày nay, các làng chài trên vịnh Hạ Long đã được di dời lên bờ tái định cư, nhiều phong tục truyền thống cũng dần lùi vào ký ức. Tục dựng cây nêu bằng cây Phất Dụ núi không còn hiện diện trên sóng nước Hạ Long, nhưng nó vẫn được lưu giữ vẹn nguyên trong ký ức của các bậc cao niên, trong những câu chuyện kể về một cộng đồng ngư dân từng coi biển là quê hương, coi con thuyền là mái nhà ấm áp.

Ông Nguyễn Văn Cho, ngư dân từng sinh sống tại làng chài Cửa Vạn, nay định cư tại phường Bãi Cháy, kể về tục dựng cây Nêu của ngư dân vịnh Hạ Long bằng cây Phất dụ núi trong dịp Tết cổ truyền: “Ngày trước, khi còn sinh sống trên làng chài, mỗi dịp Tết đến, gia đình nào cũng dựng cây nêu theo phong tục của cha ông. Những ngày cuối năm, chúng tôi chèo thuyền lên các đảo tìm một cây Giếng nguộc thật đẹp, tán cân đối để mang về làm cây nêu. Cây được buộc trang trọng trên cột buồm hoặc trước cửa nhà bè của mỗi gia đình, không treo thêm bất kỳ vật trang trí nào. Đến chiều 30 Tết, mỗi nhà chuẩn bị một mâm cỗ tươm tất, thắp hương khấn mời ông bà, tổ tiên theo cây nêu trở về sum họp, đón Tết cùng con cháu. Cây nêu được dựng từ ngày 30 Tết và giữ nguyên đến mùng 4, khi ngư dân bắt đầu chuyến ra khơi đầu năm thì mới hạ xuống”.

Giữa nhịp sống hiện đại, cây nêu của ngư dân Hạ Long nay chỉ còn trong ký ức của những vạn chài xưa. Nhưng đó vẫn là một nét văn hóa biển độc đáo, lưu giữ niềm tin, ước vọng bình yên và tình yêu biển cả của bao thế hệ cư dân vùng di sản.

Đào Thúy