Thạch sùng mí - Dấu ấn đa dạng sinh học vịnh Hạ Long

Nhắc đến vịnh Hạ Long, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến hàng nghìn đảo đá vôi kỳ vĩ, những hang động huyền ảo hay mặt nước xanh biếc, những giá trị nổi bật toàn cầu về cảnh quan thẩm mỹ và địa chất, địa mạo đã hai lần được UNESCO ghi danh. Thế nhưng, ẩn sau vẻ đẹp nên thơ ấy là một thế giới tự nhiên phong phú với nhiều hệ sinh thái và các loài sinh vật đặc trưng mà không phải ai cũng biết, nơi đây là điểm hội tụ của nhiều hệ sinh thái đặc trưng như rừng ngập mặn, tùng - áng, rạn san hô, thảm cỏ biển hay hệ sinh thái hang động - nơi sinh sống của nhiều loài động, thực vật thích nghi với những điều kiện tự nhiên đặc biệt. Mỗi hệ sinh thái đều nuôi dưỡng những quần xã sinh vật riêng, cùng tạo nên bức tranh thiên nhiên phong phú của di sản.

Trong số đó, hệ sinh thái hang động là một nét đặc trưng độc đáo của vùng biển đá vôi Hạ Long. Nơi đây không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp kỳ ảo của vô số thạch nhũ được kiến tạo qua hàng triệu năm mà còn sở hữu một môi trường sống đặc biệt. Thiếu ánh sáng, độ ẩm cao, nhiệt độ ổn định quanh năm cùng nguồn thức ăn khan hiếm khiến các loài sinh vật để tồn tại đều phải hình thành những đặc điểm thích nghi riêng.

Một trong những đại diện tiêu biểu cho khả năng thích nghi ấy là thạch sùng mí (tên khoa học là Goniurosaurus catbaensis). Loài bò sát quý hiếm này được các nhà khoa học phát hiện và công bố lần đầu tại khu vực Cát Bà (Hải Phòng). Sau đó, trong các đợt khảo sát đa dạng sinh học trên vịnh Hạ Long, các nhà nghiên cứu tiếp tục ghi nhận sự hiện diện của chúng tại một số đảo đá vôi, tiêu biểu như khu vực hang Hồ Động Tiên và hang Cặp La. Việc ghi nhận thạch sùng mí tại vịnh Hạ Long cho thấy hệ sinh thái hang động nơi đây vẫn còn những điều kiện tự nhiên phù hợp để loài sinh sống và phát triển, đồng thời góp thêm minh chứng về sự phong phú của đa dạng sinh học nơi di sản.

Thực tế, Việt Nam ghi nhận nhiều loài thạch sùng mí khác nhau phân bố chủ yếu ở các vùng núi đá vôi phía Bắc như thạch sùng mí Hữu Liên (Goniurosaurus huuliensis) và thạch sùng mí Lichtenfelder (Goniurosaurus lichtenfelderi). Dù phân bố ở những sinh cảnh khác nhau, chúng đều có điểm chung là số lượng ngoài tự nhiên rất ít.

Nếu chỉ nhìn thoáng qua, nhiều người có thể nhầm thạch sùng mí với những loài thạch sùng quen thuộc. Sở hữu đôi mắt lớn với phần mí có thể cử động (đặc điểm hiếm gặp ở các loài thạch sùng) nên loài này được gọi là "thạch sùng mí". Bên cạnh đó, lớp da mang màu sắc và hoa văn ngụy trang gần như hoàn hảo trên nền đá vôi giúp chúng dễ dàng ẩn mình trong môi trường sống tự nhiên. Ban ngày, chúng ẩn mình trong các khe đá, hốc đá có độ che phủ cao. Khi màn đêm buông xuống, thạch sùng mí mới bắt đầu kiếm ăn với nguồn thức ăn chủ yếu là giun, dế, nhện, mối và các loài côn trùng nhỏ.

Các kết quả khảo sát cũng cho thấy thạch sùng mí thường xuất hiện từ khoảng tháng 3 đến tháng 10 hằng năm, trong đó ghi nhận nhiều cá thể nhất vào khoảng tháng 5 đến tháng 8 - thời điểm loài bước vào mùa sinh sản. Chúng hoạt động mạnh trong điều kiện thời tiết oi nóng, ẩm ướt hoặc sau những cơn mưa nhưng ít xuất hiện khi trời lạnh, mưa lớn hay sau bão. Đặc biệt, thạch sùng mí có phạm vi hoạt động khá hẹp và thường quay trở lại những vị trí quen thuộc để ẩn náu, kiếm ăn.

Không giống nhiều loài động vật khác có thể dễ dàng quan sát trong tự nhiên, thạch sùng mí gần như "ẩn mình" khỏi tầm mắt con người. Chính điều đó khiến giá trị của loài không nằm ở việc trở thành một điểm thu hút du khách mà ở chỗ sự hiện diện của chúng phản ánh chất lượng của môi trường sống. Chỉ những hệ sinh thái còn được gìn giữ tốt mới có thể duy trì sự sống của những loài sinh vật nhạy cảm và có yêu cầu sinh cảnh đặc thù như vậy.

Tuy có khả năng thích nghi tốt với môi trường hang động, thạch sùng mí vẫn phải đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Những nguyên nhân chính đến từ tình trạng săn bắt làm sinh vật cảnh, sinh cảnh sống bị thu hẹp, tác động của biến đổi khí hậu và áp lực từ các hoạt động du lịch thiếu kiểm soát. Chính vì vậy, loài bò sát này đã được xếp vào Danh lục Đỏ IUCN ở cấp Nguy cấp (EN) và được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt.

Bảo vệ thạch sùng mí cũng chính là gìn giữ hệ sinh thái hang động, những cánh rừng trên đảo đá vôi và môi trường sống tự nhiên của nhiều loài sinh vật khác. Mỗi hành động nhỏ, từ việc không xả rác, không săn bắt, không mua bán động vật hoang dã đến ứng xử văn minh khi tham quan… đều góp phần giữ gìn môi trường sống của thạch sùng mí nói riêng cũng như những giá trị tự nhiên quý báu của vịnh Hạ Long nói chung.

Thạch sùng mí chỉ là một trong rất nhiều loài sinh vật đang góp phần làm nên sự phong phú của thiên nhiên vịnh Hạ Long. Có thể phần lớn du khách sẽ không bao giờ bắt gặp loài bò sát nhỏ bé này trong suốt hành trình tham quan nhưng sự hiện diện của chúng chính là minh chứng cho một môi trường sống vẫn đang được gìn giữ. Và đó cũng là một giá trị đáng tự hào của di sản.

Đến với vịnh Hạ Long hôm nay, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của hàng nghìn đảo đá, những hang động kỳ ảo hay mặt biển xanh trong mà còn có dịp cảm nhận một thế giới tự nhiên phong phú đang hiện hữu phía sau mỗi cảnh quan. Mỗi chuyến đi sẽ thêm ý nghĩa khi mỗi người cùng nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, ứng xử văn minh với thiên nhiên và chung tay gìn giữ những giá trị quý báu của di sản, để vịnh Hạ Long luôn là điểm đến hấp dẫn của du khách trong nước và quốc tế.

Nguyễn Hằng Nga