Ngấn biển – dấu tích kể chuyện biển xưa

Những đường ngấn nằm quanh chân các đảo đá vôi tưởng như chỉ là những nét chạm khắc tự nhiên của biển. Nhưng ẩn sau đó là câu chuyện về hàng nghìn, hàng vạn năm biến đổi của mực nước biển, sự vận động của địa hình và quá trình hình thành nên cảnh quan karst kỳ vĩ của vịnh Hạ Long.

Những “eo thắt” giữa biển

Vịnh Hạ Long từ lâu đã được biết đến bởi hàng nghìn đảo đá với muôn hình vạn trạng. Mỗi hòn đảo là một tác phẩm điêu khắc tự nhiên, thay đổi dáng vẻ theo ánh sáng, góc nhìn và trạng thái của thủy triều.

Nếu quan sát kỹ phần chân các đảo đá, có thể nhận thấy một đặc điểm địa mạo khá phổ biến: những ngấn biển bao quanh chân đảo. Ngấn biển là những dấu tích được hình thành do tác động lâu dài của nước biển lên đá vôi, thông qua cả quá trình ăn mòn hóa học và tác động cơ học. Qua thời gian, tại khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của mực nước biển và thủy triều, đá vôi bị hòa tan, phá hủy và tạo thành những đường lõm hoặc dạng hàm ếch quanh chân đảo. Khi thủy triều xuống, những đường ngấn ấy hiện rõ, tạo cảm giác như những “eo thắt” ôm lấy chân đảo, nằm ngay trên hoặc sát mặt nước.

Ở một số nơi, quá trình ăn mòn diễn ra mạnh và kéo dài đã tạo nên những dạng địa hình đặc biệt hơn. Nước biển ăn sâu vào chân đảo, hình thành các hang luồn xuyên qua khối đá. Khi thủy triều rút, những chiếc thuyền nhỏ có thể len qua lòng hang để sang phía bên kia đảo.

Những hang luồn ấy chính là một trong những biểu hiện sinh động của mối quan hệ giữa biển và đá vôi - một quá trình tự nhiên đã góp phần tạo nên diện mạo độc đáo của vịnh Hạ Long.

Những dấu mốc của biển trong quá khứ

Giá trị của các ngấn biển không chỉ nằm ở vẻ đẹp cảnh quan. Đối với khoa học địa chất - địa mạo, chúng còn là những “dấu mốc” tự nhiên giúp nhận diện lịch sử biến đổi của mực nước biển trong quá khứ.

Các nghiên cứu cho thấy những ngấn biển hiện đại và cận đại ở vịnh Hạ Long phân bố ở nhiều độ cao khác nhau, phổ biến tại khoảng 1,5-2 m, 2,5-3 m và 4-6 m. Nhìn chung, những ngấn nằm càng cao thường có tuổi càng cổ.

Kết quả phân tích đồng vị carbon phóng xạ ¹⁴C cho thấy, các ngấn biển ở độ cao dưới 2 m được hình thành trong khoảng 2.000-3.000 năm trước, trong khi các ngấn ở độ cao 2,5-3 m có niên đại khoảng 5.000-6.000 năm. Đặc biệt, trên một số đảo đá thuộc khu vực Đầu Gỗ và Cống Đỏ, các nhà khoa học còn ghi nhận những dấu tích ngấn biển cổ ở độ cao khoảng 9m, được cho là tương ứng với mực biển khoảng 40.000 năm trước.

Sự tồn tại của những ngấn biển cổ ở độ cao lớn cho thấy cảnh quan Vịnh Hạ Long đã trải qua những biến đổi đáng kể. Sự thay đổi vị trí của các dấu tích mực biển có thể liên quan đến sự biến động của mực nước biển trong quá khứ và vận động nâng, hạ của địa hình. Nói cách khác, những đường ngấn trên vách đá chính là những “dấu vết thời gian” còn được lưu giữ trên các đảo đá. Chúng cho thấy vịnh Hạ Long không phải là một cảnh quan đứng yên. Diện mạo ngày nay là kết quả của một quá trình tiến hóa địa chất – địa mạo lâu dài, trong đó biển đã nhiều lần xâm lấn, tác động và cải biến cảnh quan karst.

Khi biển và đá cùng tạo tác

Một trong những nguyên nhân quan trọng là quá trình ăn mòn sinh hóa của nước biển đối với đá vôi. Tại vịnh Hạ Long, nhiều điều kiện tự nhiên cùng hội tụ, tạo môi trường thuận lợi cho quá trình này diễn ra.

Trước hết, đá vôi ở vịnh Hạ Long tương đối thuần khiết, có chiều dày lớn và hệ thống khe nứt phát triển. Những đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho nước thấm, lưu thông trong khối đá và thúc đẩy quá trình hòa tan. Khí hậu cũng đóng vai trò quan trọng. Lượng mưa tương đối phong phú và độ ẩm không khí cao cung cấp nguồn nước cần thiết cho quá trình phong hóa, hòa tan đá vôi.

Bên cạnh đó là chế độ thủy triều. Biên độ triều lớn, dòng triều mạnh cùng sự xáo trộn và lưu thông nước thường xuyên khiến phần chân các đảo đá liên tục chịu tác động của môi trường biển.

Đặc biệt, không thể tách quá trình hình thành ngấn biển khỏi hệ sinh thái vùng triều phong phú của vịnh Hạ Long. Các loài động vật đáy, nhất là nhóm thân mềm hai mảnh vỏ sống trên bãi triều và rạn đá, cùng với rong, tảo và thực vật phù du có số lượng cá thể và sinh khối lớn. Hoạt động của sinh vật góp phần tạo tác động cơ học lên bề mặt đá, đồng thời cung cấp nguồn CO₂ thúc đẩy quá trình hòa tan đá vôi.

Một yếu tố quan trọng khác góp phần tạo nên các thế hệ ngấn biển ở những độ cao khác nhau là sự biến đổi mực nước biển trong Holocen. Trong quá trình lịch sử, mực nước biển không phải lúc nào cũng duy trì ở một cao độ cố định. Có những giai đoạn mực biển biến đổi, xen kẽ với những khoảng thời gian tương đối ổn định. Trong các giai đoạn ổn định đó, tác động của sóng, thủy triều và nước biển lên chân đảo có thể diễn ra lâu dài, tạo thành một thế hệ ngấn biển tương ứng. Khi mực biển tiếp tục thay đổi hoặc địa hình có sự vận động, vị trí tác động của biển cũng thay đổi. Những ngấn cũ vì thế được giữ lại ở các cao độ khác nhau, trong khi những ngấn mới tiếp tục hình thành ở vị trí khác. Qua đó, hệ thống ngấn biển có thể được xem như một dạng “hồ sơ tự nhiên” về sự thay đổi của mực nước biển và lịch sử tiến hóa địa mạo.

Như vậy, những ngấn biển được tạo nên không phải bởi một tác nhân đơn lẻ. Đó là kết quả của sự tương tác lâu dài giữa đá vôi, nước biển, thủy triều, khí hậu và hệ sinh thái biển.

Một trang sử địa chất được viết bằng nước và đá

Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới lần thứ hai vào năm 2000, với giá trị nổi bật về địa chất – địa mạo. Đây là khu vực điển hình của cảnh quan karst nhiệt đới ở giai đoạn trưởng thành, được phát triển trên nền đá vôi có chiều dày gần 1.000 m, với lịch sử tiến hóa karst kéo dài khoảng 20 triệu năm.

Trong bức tranh địa chất đồ sộ ấy, những ngấn biển có thể chỉ là những đường lõm nhỏ bé trên chân đảo. Nhưng mỗi đường ngấn lại lưu giữ một phần câu chuyện về quá khứ của vịnh Hạ Long. Đó là câu chuyện của biển từng dâng lên rồi hạ xuống; của những khối đá từng chịu tác động của sóng, thủy triều và sinh vật; của quá trình karst hóa diễn ra không ngừng; và của một cảnh quan đã liên tục biến đổi dưới tác động của tự nhiên. 

Ngày nay, khi du khách ngắm nhìn những đảo đá giữa mặt nước xanh trong, những ngấn biển có thể dễ dàng bị bỏ qua. Nhưng nếu dừng lại và quan sát, mỗi đường ngấn hiện ra dưới chân đảo lại giống như một nét chữ của thời gian.

Biển đã viết lịch sử của mình lên đá. Và những ngấn biển là những dòng chữ vẫn còn được lưu giữ cho đến ngày hôm nay. Đó cũng chính là giá trị đặc biệt của cảnh quan vịnh Hạ Long: vẻ đẹp nhìn thấy bằng mắt không tách rời những giá trị địa chất - địa mạo ẩn sâu bên trong. Bảo tồn những đảo đá, hang động và các dấu tích ngấn biển vì thế không chỉ là bảo vệ một cảnh quan đẹp, mà còn là gìn giữ một “cuốn sách” tự nhiên ghi lại lịch sử tiến hóa của Trái đất.

Trần Thị Hạnh