Ký ức vạn chài Hạ Long: Phần 8:  Hò biển - Chiếc cầu nối những mối duyên trên sóng

Giữa hàng nghìn đảo đá lớn nhỏ trên vịnh Hạ Long, từng tồn tại những làng chài nổi như Cửa Vạn, Vung Viêng, Ba Hang, Cống Tàu... Nơi đây, mỗi con thuyền là một mái nhà, mỗi gia đình gắn bó với biển cả qua nhiều thế hệ. Cuộc sống lênh đênh giữa sóng nước tuy chan chứa nghĩa tình nhưng cũng không tránh khỏi những lúc quạnh hiu, nhất là khi màn đêm buông xuống, chỉ còn tiếng mái chèo khua nước và tiếng gió biển miên man.

Chính trong không gian mênh mang của biển trời Hạ Long, cư dân vạn chài từ bao đời nay đã sáng tạo nên một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc – hò biển, hay còn gọi bằng những tên gọi khác như hát chèo thuyền, hát chèo đường, hát ví, hát véo, hát đố giảng. Tên gọi "hát chèo đường" ở đây không phải là hát chèo trên sân khấu mà là những câu hát mộc mạc được cất lên khi đi đường biển. Đối với người dân chài, hò biển không phải là một buổi biểu diễn nghệ thuật hay một sinh hoạt lễ hội mà là một phần trong đời sống thường ngày của họ.

Xét về nội dung, hò biển là hình thức hát giao , đối đáp của ngư dân trên những con thuyền giữa biển khơi. Khi mỗi gia đình sinh sống trên một con thuyền cách nhau bởi sóng nước mênh mang và các dãy núi đá nối tiếp, tiếng hát trở thành sợi dây gắn kết con người với con người. Chính nhu cầu giao lưu, tìm bạn và chia sẻ tâm tư và xua đi sự tĩnh lặng của biển cả đã hình thành nên điệu hò biển.

 Người dân chài thường cất tiếng hò vào những lúc nghỉ ngơi, khi đợi nước lên, lúc thả lưới hay buông. Thuyền này cất lời thì thuyền kia lại đáp lại bằng những câu hát. Mỗi canh hát thường bắt đầu bằng một tiếng hò ngân dài:"Ơ... hò!...", Tiếng hò vang xa trên mặt nước như một tín hiệu gọi thuyền bạn, mở đầu cho cuộc đối đáp đầy thân tình.

Về nghệ thuật, hò biển là hình thức hát giao duyên, đối đáp tương tự như hát đúm. Tuy nhiên, về âm điệu, hò biển có nét gần gũi với giọng hò miền Trung nhưng lại mang sắc thái mềm mại, chậm rãi và sâu lắng hơn. Ngay trên những con thuyền lênh đênh, người dân chài mượn lời ca để hỏi thăm nhau, kể cho nhau nghe chuyện đời, chuyện nghề hoặc gửi gắm những tâm sự khó giãi bày. Những câu hát có lúc là nỗi nhớ, sự chờ đợi, những phút giận hờn hay lời yêu thương kín đáo. Nhưng sau tất cả vẫn là tình cảm chân thành, thủy chung của những ngư dân gắn bó với biển.

Từ đời này sang đời khác, hò biển đã trở thành một phần ký ức văn hóa không thể tách rời của cư dân vạn chài Hạ Long. Không cầu kỳ về ngôn từ, cũng chẳng cần những hẹn ước lớn lao, chỉ vài câu hát mộc mạc đã gửi gắm trọn vẹn mong muốn được gặp gỡ, sẻ chia tâm tư giữa biển trời rộng lớn:

      "Trên mây sa, dưới hòn Gà Chọi

Anh hát câu này anh gọi mình ra

Những lời mình hát đêm qua

Đêm nay hát nữa mau ra hát cùng."

Từ những cuộc hát giao duyên mộc mạc, tình bạn giữa những cư dân vạn chài dần nảy nở thành tình yêu. Mỗi khi trăng lên, các con thuyền lại neo đậu gần nhau để trai, gái vạn chài mượn lời ca làm quen, thử tài và bày tỏ tình cảm một cách ý nhị mà tha thiết. Người con gái cất lời dò hỏi:

"Thuyền nào mà vội mà von

Trời còn chưa tối, đầu non trăng mờ

Có lòng thì đợi thì chờ

Có lòng nhớ bến thương bờ thì neo."

Chàng trai đáp lại bằng những lời chân thành:

"Thuyền anh neo đã thả rồi

Thương bờ nhớ bến đứng ngồi không yên

Vì tình vì nghĩa vì duyên

Ước gì chung một mạn thuyền đêm nay."

Qua hình ảnh con thuyền và bến nước quen thuộc, họ gửi gắm khát vọng về sự thủy chung và mong muốn được đồng hành cùng nhau vượt qua những sóng gió của cuộc đời. Tiếng hò vì thế trở thành nhịp cầu gắn kết những con người cùng mưu sinh trên biển. Từ những cuộc hát giao duyên ấy, nhiều đôi trai gái dân chài đã tìm hiểu, cảm mến rồi nên duyên vợ chồng.

Khi tình yêu đơm hoa kết trái, lời ca lại gửi gắm ước vọng về một mái ấm gia đình hòa thuận, bình yên:

"Sang chơi anh cũng muốn sang

Bồ nông sánh với phượng hoàng nên chăng?

Ước gì chung gối chung chăn

Chung mâm chung bát chung khăn đội đầu."

Hay đôi khi chỉ là những mong cầu rất đỗi bình dị cho cuộc sống luôn vuông tròn:

“Hát cho con gái có chồng

Đàn ông có vợ, nạ dòng có con."

Qua những lời ca ấy có thể thấy, hạnh phúc của người dân vạn chài thật bình dị, cùng nhau dựng xây mái ấm, cùng chèo chống con thuyền vượt qua sóng gió và nuôi dạy con cái nên người. Không chỉ có niềm vui của tình yêu đôi lứa, hò biển còn chất chứa nỗi nhớ, sự chờ đợi và những lời động viên nhau trong cuộc sống mưu sinh vất vả. Mỗi câu hát, điệu hò đều phản ánh chân thực đời sống tinh thần giàu nghĩa tình của cư dân vạn chài Hạ Long, những con người suốt đời gắn bó với biển cả.

Ngày nay, bà con vạn chài Hạ Long đã lên bờ định cư, cuộc sống không còn gắn với những làng chài nổi như trước, tiếng hò biển cũng không còn vang lên thường xuyên giữa sóng nước. Thế nhưng, những làn điệu mộc mạc ấy vẫn còn lưu giữ trong ký ức của nhiều thế hệ, mang theo nếp sống, tình người và những giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân vạn chài Hạ Long. Gìn giữ, sưu tầm, nghiên cứu và giới thiệu hò biển không chỉ là lưu giữ một loại hình diễn xướng dân gian mà còn là góp phần bảo tồn ký ức văn hóa của cộng đồng cư dân từng lấy biển làm nhà, để những câu hò năm xưa tiếp tục được nhiều người biết đến, trân trọng và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Hằng Nga