Thiên Tuế Hạ Long — Phiến lá sống thuyền và một cái tên đến muộn
Nếu đặt cạnh nhau tất cả các loài tuế được ghi nhận ở miền Bắc Việt Nam, người có kinh nghiệm nhất cũng phải nhìn kỹ mới nhận ra sự khác biệt. Nhưng riêng với loài thiên tuế mọc trên các vách đá vôi vùng Hạ Long - Cát Bà, một trong những đặc điểm khá dễ nhận thấy ở loài thiên tuế này là các lá có dáng gập theo một đường gờ chạy dọc chính giữa lá gợi hình ảnh sống đáy của một con thuyền. Đặc điểm thú vị ấy cũng được phản ánh trong tên khoa học “Cycas tropophylla.”
Thiên tuế thuộc một nhóm thực vật có hạt cổ xưa, với lịch sử tiến hóa kéo dài hàng trăm triệu năm. Vì dáng vẻ còn lưu giữ nhiều nét cổ xưa, tuế thường được nhắc đến với hình ảnh “hóa thạch sống”. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại cho thấy câu chuyện tiến hóa của chúng thú vị hơn thế: mặc dù dòng tuế đã xuất hiện từ rất lâu, nhiều loài tuế còn tồn tại ngày nay lại hình thành và đa dạng hóa muộn hơn nhiều trong lịch sử tiến hóa. Thiên tuế Hạ Long (Cycas tropophylla) là một thành viên của dòng thực vật cổ xưa ấy, góp phần tạo nên nét độc đáo cho hệ thực vật vùng núi đá vôi Hạ Long – Cát Bà).
Thiên tuế Hạ Long không mọc rải rác khắp nơi. Nó chọn cho mình một phạm vi sống hết sức hẹp: các đảo đá vôi và vách núi ven biển thuộc Vườn Quốc gia Cát Bà (Cát Hải, Hải Phòng), lan sang một số đảo lân cận và các vách đá vôi trên đất liền gần đó - trong đó có địa phận vịnh Hạ Long. Đây là kiểu sinh cảnh đặc trưng của các loài đặc hữu vùng đá vôi Đông Bắc Việt Nam: đất mỏng, nước hiếm, ánh nắng gay gắt phản chiếu từ đá vôi trắng, gió biển mang hơi mặn quanh năm. Để tồn tại trong điều kiện ấy, thiên tuế phát triển bộ rễ khỏe, thân mọng nước tích trữ dinh dưỡng, và nhịp sinh trưởng rất chậm - một cây trưởng thành có thể đã sống qua nhiều thế hệ người mà thân chỉ cao thêm vài chục centimet.
Theo đánh giá cập nhật gần đây nhất của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, phiên bản 2025), Thiên Tuế Hạ Long hiện được xếp vào nhóm Sắp nguy cấp (Vulnerable) - mức cảnh báo cao hơn một bậc so với đánh giá "Sắp bị đe dọa" trước đây. Loài này cũng nằm trong Phụ lục II Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp - quy định mọi hoạt động khai thác, vận chuyển, mua bán loài này ra khỏi tự nhiên đều phải được kiểm soát chặt chẽ. Với một loài phân bố hẹp, sinh trưởng chậm, lại có giá trị thẩm mỹ cao nên dễ bị khai thác trái phép làm cây cảnh, việc nâng mức cảnh báo bảo tồn là điều dễ hiểu.
Một loài cây mang trong mình di sản tiến hóa hàng trăm triệu năm, nhưng chỉ mới chính thức được khoa học ghi nhận cách đây hơn hai thập kỷ, thiên tuế Hạ Long vẫn còn nhiều đặc điểm sinh học chưa được nghiên cứu đầy đủ -từ chu kỳ sinh trưởng, khả năng tái sinh tự nhiên, đến quy mô quần thể thực tế trên từng đảo. Đây là cơ sở để công tác điều tra, giám sát và bảo tồn tại chỗ loài này tiếp tục được triển khai trong thời gian tới, góp phần bổ sung dữ liệu khoa học phục vụ việc quản lý bền vững nguồn gen thực vật đặc hữu của vịnh Hạ Long.
(Bài viết tham khảo nội dung tại Wikipedia (Cycas tropophylla), Cycad List (K.D.Hill & P.K.Lộc, 2004), Nagalingum và cộng sự (2011, Science), IUCN Red List (bản cập nhật 2025), CITES, và tư liệu thực vật học Vịnh Hạ Long - Cát Bà)
Đinh Thị Hương Trang