Hạ Long – hành trình qua những lần biển tiến, biển thoái
Ít ai biết rằng, vùng biển xanh với hàng nghìn đảo đá vôi kỳ vĩ ngày nay từng có thời gian là đất liền, có sông suối, thung lũng và những cánh đồng đá vôi rộng lớn. Cũng có lúc biển dâng cao, tràn ngập cả một vùng rộng lớn, rồi lại rút đi, để lộ những bãi đất, đầm lầy và những vùng cư trú của người tiền sử. Qua hàng nghìn năm, những lần biển tiến, biển thoái đã góp phần tạo nên diện mạo độc đáo của vịnh Hạ Long hôm nay.

Khi Hạ Long còn là đất liền
Ngày nay, nhắc đến Hạ Long, chúng ta nghĩ ngay đến biển xanh, những hòn đảo đá vôi nhấp nhô và những hang động kỳ thú. Nhưng cảnh quan ấy không phải lúc nào cũng tồn tại như vậy. Hàng triệu năm trước, khu vực Hạ Long từng là một vùng đất liền rộng lớn. Những khối núi đá vôi trải qua quá trình phong hóa, bị nước mưa hòa tan và bào mòn trong thời gian rất dài. Dần dần, trên vùng đất này hình thành những thung lũng, lòng chảo và hang động, tạo nên một cảnh quan đá vôi đặc trưng.
Khoảng 26 - 10 triệu năm trước, các vận động địa chất đã góp phần hình thành bồn trũng Hạ Long. Biển bắt đầu tràn vào, nhấn chìm một phần vùng đất karst, chỉ để lại những đỉnh núi đá vôi nhô lên trên mặt nước. Đó có thể xem là hình ảnh sơ khai của một vịnh Hạ Long cổ. Tuy nhiên, biển không ở lại mãi. Trong các thời kỳ băng hà, khi một lượng lớn nước bị giữ lại trong các khối băng, mực nước biển hạ thấp. Những vùng đất từng bị ngập lại lộ ra, Hạ Long trở về môi trường lục địa.
Và câu chuyện về những lần biển đến rồi đi vẫn tiếp tục diễn ra trong hàng chục nghìn năm sau đó.
Biển từng tiến vào Hạ Long từ hàng chục nghìn năm trước
Theo những dấu tích địa chất được phát hiện ở khu vực Đông Bắc Bộ, khoảng 20.000 - 30.000 năm trước, biển đã từng tiến vào khu vực Hạ Long từ phía đông. Những bậc thềm biển cổ ở Đồ Sơn, Uông Bí, Quảng Yên, Hạ Long và Cát Bà, cùng các mảnh san hô, vỏ sò, ốc biển trong trầm tích, là bằng chứng cho thấy biển từng hiện diện ở đây. Khi ấy, Hạ Long có thể đã là một vùng vịnh rộng và thông thoáng hơn ngày nay.
Nhưng sau đó, một đợt băng hà lớn khiến mực nước biển hạ thấp. Biển rút xa khỏi khu vực Hạ Long, có thời điểm thấp hơn mực nước hiện nay khoảng 100 - 120 m. Vùng biển ngày nay lại trở thành đất liền, với những thung lũng, sông suối và các hang động đá vôi.
Khoảng 11.000 - 7.000 năm trước: Biển dâng nhưng Hạ Long vẫn còn là đất liền
Sau khi thời kỳ băng hà cuối cùng kết thúc, khí hậu Trái Đất ấm dần lên, băng tan và nước biển ngày càng dâng cao. Biển bắt đầu tiến sâu vào đất liền, nhưng trong giai đoạn đầu, phần lớn khu vực Hạ Long vẫn chưa bị ngập.
Khoảng 8.000 năm trước, đường bờ biển mới tiến sát đến khu vực phía nam Hạ Long, vùng Đầu Bê và cửa sông Bạch Đằng. Lúc này, Hạ Long vẫn chủ yếu là vùng đất liền với các núi đá vôi, thung lũng và sông suối. Khu vực Cửa Lục còn là hồ nước ngọt, sau đó dần chuyển sang nước lợ do ảnh hưởng của thủy triều. Trên vùng đất ấy, các cộng đồng cư dân cổ thuộc văn hóa Soi Nhụ đã sinh sống trong những hang động. Họ chủ yếu dựa vào việc săn bắt, hái lượm và khai thác các nguồn thức ăn tự nhiên. Trong các tầng văn hoá chủ yếu phát hiện các vỏ ốc nước ngọt, rất hiếm vỏ sò, ốc biển.
Khoảng 7.000 - 4.000 năm trước: Biển dâng cao, vịnh Hạ Long chính thức hình thành
Đây là thời kỳ quan trọng nhất trong quá trình hình thành vịnh Hạ Long hiện đại. Khoảng 7.000 - 5.600 năm trước, biển tiếp tục dâng và tiến sâu vào đất liền. Không chỉ khu vực Hạ Long, mà cả Cửa Lục, cửa sông Bạch Đằng và nhiều vùng thuộc Hải Phòng ngày nay cũng bị nước biển tràn ngập.
Những thung lũng, vùng trũng và chân núi đá vôi trước đây nằm trên đất liền dần chìm dưới nước. Các đỉnh núi đá vôi vẫn nhô lên, tạo thành những hòn đảo lớn nhỏ giữa biển. Vịnh Hạ Long hiện đại chính thức hình thành. Nước biển khi ấy có độ mặn cao và khá trong, tạo điều kiện thuận lợi cho san hô phát triển. Những rạn san hô không chỉ có ở khu vực Đầu Bê, Hang Trai, Cát Bà như ngày nay mà còn từng phát triển ở nhiều vùng ven bờ phía bắc và tây bắc Cát Bà, thậm chí đến tận Đồ Sơn.
Khi mực nước biển tương đối ổn định, sóng biển và nước biển tiếp tục tác động lên các vách đá vôi, tạo nên những bãi biển cổ và các hõm ăn mòn hình hàm ếch. Một số dấu tích như vậy hiện vẫn còn được lưu giữ trên các vách đá trong khu vực.

Tuy nhiên, khoảng 5.600 - 4.000 năm trước, biển bắt đầu hạ thấp tương đối. Một số vùng ven biển như Quảng Yên, Yên Lập, phía tây bắc Cát Bà và khu vực Cửa Lục dần xuất hiện các bãi bồi, đầm lầy và những cánh rừng sú vẹt.
Cũng trong thời kỳ này, con người bắt đầu thích nghi với môi trường biển. Những cộng đồng cư dân tiền Hạ Long sinh sống tại các bãi biển, chân đồi, sườn núi, tiêu biểu là di chỉ Cái Bèo ở Cát Bà. Họ đánh bắt cá và khai thác nguồn lợi thủy sản tại các vùng cửa sông, vịnh kín gió.
Khoảng 4.000 - 3.000 năm trước: Biển rút, những vùng đất mới xuất hiện
Sau một thời gian biển dâng cao, mực nước biển lại hạ thấp tương đối. Cùng với sự nâng lên của địa hình, nhiều khu vực trước đây bị ngập nước dần trở thành đất liền và đầm lầy ven biển. Vịnh Hạ Long khi ấy không còn rộng như giai đoạn trước. Nhiều vùng chuyển sang môi trường đầm lầy, có bùn cát và thực vật phát triển, ít chịu ảnh hưởng trực tiếp của nước biển.
Đây cũng là thời kỳ văn hóa Hạ Long phát triển mạnh. Người xưa sinh sống trên các đảo, sườn đồi, doi cát, bãi biển và trong hang động. Những công cụ đá được mài nhẵn như rìu, bôn cùng nhiều di vật khảo cổ được tìm thấy ở Ngọc Vừng và nhiều địa điểm khác đã cho thấy sự phát triển của cộng đồng cư dân cổ. Điều thú vị là những nơi ngày nay nằm giữa biển, từng có thời kỳ là vùng đất thuận lợi cho con người sinh sống và phát triển các hoạt động sản xuất.
Khoảng 3.000 - 2.000 năm trước: Biển lại tiến vào Hạ Long
Sau thời kỳ biển rút, khoảng 3.000 năm trước, nước biển lại dâng lên và tràn vào những vùng đất thấp, đầm lầy và kênh lạch trước đó. Vịnh Hạ Long một lần nữa mở rộng, mặc dù phạm vi không lớn bằng thời kỳ biển dâng cực đại trước đó.
Sóng biển tiếp tục tạo ra các bãi cát mới, nước biển ăn mòn chân các vách đá vôi, hình thành những ngấn biển. Ở nhiều khu vực phía nam và phía đông vịnh, các rạn san hô ven bờ cũng phát triển trở lại. Đợt biển tiến này đã làm thay đổi môi trường sống, khiến nhiều khu vực cư trú trước đây bị ngập và cư dân văn hóa Hạ Long phải rời khỏi các đảo.
Khoảng 2.000 - 1.000 năm trước: Biển thu hẹp, rừng ngập mặn phát triển
Trong giai đoạn tiếp theo, vịnh Hạ Long lại có xu hướng thu hẹp. Phù sa từ hệ thống sông Hồng và sông Bạch Đằng theo dòng nước đưa về, bồi đắp các vùng ven bờ, hình thành những bãi triều và đầm lầy rộng lớn. Rừng sú vẹt phát triển mạnh ở khu vực cửa sông Bạch Đằng, Yên Lập, Tuần Châu, Cửa Lục và phía bắc Cát Bà. Những vùng đất ngập nước, bãi bồi và rừng ngập mặn đã tạo nên một diện mạo rất khác so với Hạ Long ngày nay.
Đáng chú ý, các cồn cát hình thành ở khu vực cửa sông Bạch Đằng đã góp phần hạn chế lượng phù sa đục từ phía tây nam đưa vào vịnh. Nhờ vậy, nước Vịnh Hạ Long dần trở nên trong xanh hơn.
Khoảng 1.000 năm trước đến nay: Biển tiếp tục mở rộng, tạo nên cảnh quan Hạ Long ngày nay
Khoảng 1.000 năm trở lại đây, mực nước biển tiếp tục dâng, trong khi lượng phù sa bồi đắp vào vịnh giảm tương đối. Sóng và thủy triều không ngừng tác động, làm xói lở bờ biển, bờ đảo và các bãi triều. Nhiều vùng đất ven biển, rừng sú vẹt trước đây dần bị nước biển xâm thực. Các lòng sông cổ bị ngập chìm trở thành những luồng lạch dưới đáy vịnh.
Đặc biệt, nước biển tiếp tục ăn mòn đá vôi, tạo nên những ngấn hàm ếch ăn sâu vào vách đảo và góp phần tạo hình cho các đảo đá với nhiều dáng vẻ khác nhau. Những quá trình ấy vẫn đang diễn ra, góp phần làm cho cảnh quan vịnh Hạ Long không ngừng biến đổi.

Qua hàng triệu năm, vịnh Hạ Long đã trải qua nhiều lần biển tiến, biển lùi, cùng những biến đổi không ngừng của địa hình và cảnh quan. Hành trình ấy không chỉ ghi dấu những biến đổi của tự nhiên, mà còn là dòng chảy liên tục của sự sống và văn hóa con người. Từ những cư dân tiền sử tìm đến hang động, ven biển làm nơi cư trú, đến các cộng đồng cư dân thuộc văn hóa Soi Nhụ, Cái Bèo, văn hóa Hạ Long và những thế hệ nối tiếp, thiên nhiên nơi đây luôn là không gian sinh tồn, gắn bó và nuôi dưỡng đời sống con người. Hạ Long hôm nay chính là nơi thiên nhiên và văn hóa cùng viết nên một câu chuyện di sản xuyên suốt hàng nghìn năm.
“Bài viết có tham khảo nội dung tại sách Lịch sử địa chất vịnh Hạ Long - Trần Đức Thạnh, 1998”
Trần Thị Hạnh