Kinh nghiệm Hạ Môn và gợi mở cho quản lý di sản
Kinh nghiệm phục hồi các vịnh tại Hạ Môn (Phúc Kiến, Trung Quốc) cho thấy bảo tồn biển cần gắn kết quản lý hoạt động ven bờ, phục hồi sinh cảnh và sinh kế cộng đồng. Kinh nghiệm này có thể tham khảo trong quản lý tổng hợp các vùng vịnh tại Quảng Ninh, bao gồm Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà và Vịnh Bái Tử Long.
Sức khỏe vùng vịnh phụ thuộc vào sự tương tác giữa hệ sinh thái, dòng chảy, sinh cảnh và hoạt động của con người. Suy giảm ở một mắt xích có thể ảnh hưởng đến môi trường, sinh kế và trải nghiệm du khách.
Công viên rừng ngập mặn tại vịnh Đồng An (Ảnh:Wang Huoyan).
Tại vịnh Đồng An (Tong'an Bay), nuôi trồng thủy sản thiếu kiểm soát từng gây sức ép lên chất lượng nước và cảnh quan. Theo lời kể của một đại diện cộng đồng được Tân Hoa Xã dẫn lại, cá tôm chết nổi, mùi ô nhiễm ảnh hưởng đời sống và làm giảm sức hấp dẫn du lịch của khu vực.
Quản lý tổng hợp theo từng vùng vịnh
Theo Tân Hoa Xã (Xinhua), từ năm 2002 Hạ Môn định hướng phát triển đô thị sinh thái gắn với các vùng vịnh, với phương án phục hồi phù hợp từng khu vực. Từ năm 2006, một số cơ sở nuôi trồng ở bãi triều được di dời, cùng với các hoạt động phục hồi rừng ngập mặn, bãi biển và cảnh quan ven bờ.
Các biện pháp gồm mở một số đoạn kè chắn sóng để tăng trao đổi nước, di dời cơ sở nuôi trồng gần bờ, nạo vét trầm tích tại nơi cần thiết, trồng rừng ngập mặn và phục hồi đường bờ. Các giải pháp được phối hợp trong kế hoạch quản lý tổng thể.
Quản lý theo vùng vịnh xem xét đồng thời hoạt động kinh tế, chất lượng nước, dòng chảy và các sinh cảnh, thay vì chỉ xử lý riêng lẻ từng điểm ô nhiễm hay đoạn bờ biển.
Với các vùng biển có hoạt động khai thác, nuôi trồng, du lịch và giao thông thủy đan xen, quyết định tại một khu vực có thể ảnh hưởng đến dòng chảy, nguồn lợi và sinh cảnh lân cận. Vì vậy, hiệu quả quản lý cần được đánh giá trên quy mô toàn vùng vịnh.
Chỉ số môi trường và đa dạng sinh học
Tân Hoa Xã cho biết tại vùng biển phía Tây Hạ Môn, năm 2025 nồng độ nitơ vô cơ giảm 46,23% và phốt phát hoạt tính giảm 65,96% so với năm 2018. Đây là các chỉ tiêu theo dõi chất lượng nước và nguy cơ phú dưỡng.
Tại vịnh Hạnh Lâm (Xinglin Bay), một số ao nuôi được chuyển đổi thành sinh cảnh cho chim di cư; các biện pháp gồm bảo tồn đảo nhỏ không người ở, trồng lau sậy và tạo vùng nước nông.
Khảo sát ghi nhận 158 loài chim và khoảng 56.000 cá thể chim di cư trú đông tại vịnh năm 2025.
Rừng ngập mặn Hạ Môn từng thu hẹp còn 32,6 ha vào khoảng năm 2000. Năm 2005, nhóm nghiên cứu trồng thử nghiệm 5 ha tại Xiatanwei; hiện công viên rừng ngập mặn tại đây rộng 85 ha, còn tổng diện tích của thành phố là 173,9 ha.
Các số liệu cho thấy phục hồi hệ sinh thái cần thời gian, cơ sở khoa học và theo dõi dài hạn. Đánh giá cần dựa trên chất lượng nước, tình trạng sinh cảnh và đa dạng sinh học, không chỉ vào hoạt động trồng cây hay cải thiện cảnh quan.
Sinh kế và sự tham gia của cộng đồng
Sau khi một số cơ sở nuôi trồng được di dời và môi trường ven biển cải thiện, một số hộ tại Hạ Môn chuyển từ nuôi trồng sang kinh doanh lưu trú, nhà hàng và du lịch. Trường hợp này cho thấy phục hồi môi trường cần đi cùng phương án sinh kế khả thi để các biện pháp quản lý được duy trì lâu dài.
Cộng đồng cần tham gia xác định vấn đề, xây dựng phương án và giám sát kết quả. Chuyển đổi sinh kế nên có lộ trình, đối thoại và hỗ trợ phù hợp để củng cố trách nhiệm bảo vệ tài nguyên.
Gợi mở cho quản lý di sản và vùng vịnh
Kinh nghiệm Hạ Môn gợi mở ba định hướng cần xem xét trong quản lý các vùng vịnh tại Quảng Ninh.
Thứ nhất, quản lý cần kết nối hoạt động trên bờ và mặt nước với các hệ sinh thái, thông qua phân vùng chức năng và phối hợp về chất thải, nuôi trồng, giao thông thủy, du lịch và khai thác tài nguyên.
Thứ hai, cần theo dõi và công bố định kỳ các chỉ số về chất lượng nước, sinh cảnh, loài, chất thải và tác động kinh tế, để đánh giá hiệu quả qua kết quả thực tế.
Thứ ba, cần lồng ghép sinh kế vào quản lý di sản, tạo điều kiện để cư dân ven biển và các nhóm kinh tế địa phương tham gia bảo tồn, giới thiệu giá trị địa phương và phát triển du lịch có trách nhiệm.
Hạ Môn và các vùng vịnh Quảng Ninh có cấu trúc sinh thái khác nhau. Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà nổi bật với cảnh quan karst đá vôi, đảo và các sinh cảnh biển đặc thù; Vịnh Bái Tử Long cũng có đặc điểm riêng. Vì vậy, không thể lấy việc trồng rừng ngập mặn hay mở kè chắn sóng tại Hạ Môn làm giải pháp mặc định cho Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà hoặc Vịnh Bái Tử Long. Mọi can thiệp cần dựa trên khảo sát khoa học về địa hình, thủy động lực, trầm tích, đa dạng sinh học và sinh cảnh.
Yên Tử là di sản văn hóa - cảnh quan miền núi, không phải vịnh biển. Bài học có thể tham khảo là quản lý phù hợp từng địa điểm, sự tham gia của cộng đồng và đánh giá bảo tồn bằng các chỉ số cụ thể.
Kinh nghiệm Hạ Môn cho thấy phục hồi vùng vịnh là quá trình cân bằng giữa hệ sinh thái, hoạt động kinh tế và đời sống cộng đồng. Với các vùng di sản, hiệu quả lâu dài cần được đánh giá qua chất lượng môi trường, sức sống sinh cảnh và lợi ích bền vững cho người dân.
Nguyễn Thật Sự