Đi tìm câu hát giao duyên trên vịnh Hạ Long

1: Thăng trầm di sản trong lòng di sản

Hát giao duyên là di sản quý của ngư dân làng chài trên Vịnh Hạ Long. Đáng tiếc là khi không còn không gian diễn xướng, thiếu cơ hội gắn với du lịch, hát giao duyên cũng dần rời xa cộng đồng, bị mai một ngay trên vùng di sản thế giới đón tới hàng triệu lượt khách du lịch mỗi năm. Không chỉ gìn giữ, bảo tồn, mà phải làm sao để hát giao duyên sống trong đời sống hôm nay, gắn với phát triển kinh tế di sản của Quảng Ninh chính là trăn trở khiến phóng viên quyết tâm đi tìm lời giải cho bài toán này.

Kỳ 1: THĂNG TRẦM DI SẢN TRONG LÒNG DI SẢN

“Trên mây sa. Dưới hòn Gà Chọi. Anh hát câu này anh gọi nàng ra. Những lời mình hát hôm qua. Đêm nay hát nữa mau ra hát cùng...” “Ơ cô đội nón mới mua. Cho anh mượn tạm qua mùa đi câu. Về nhà bác mẹ có hỏi nón đâu. Nón đi qua cầu phải gió đánh rơi...” “Nón này của mẹ của cha. Hay là em mượn người ta em cầm. Hay là nón của tri âm. Có cho anh mượn anh cầm chút chơi...”.

Chúng tôi lặng nghe những câu hát giao duyên mộc mạc mà da diết, những làn điệu từng gắn với đời sống lao động, với tình yêu và tâm hồn của ngư dân ấy, đã rất lâu giờ mới ngân vang trở lại trên vịnh. Đây là hoạt động biểu diễn được Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử mới khôi phục lại từ tháng 3 vừa qua tại làng chài Cửa Vạn, sau những năm gián đoạn vì Covid-19 và vì không gian cho hát giao duyên là Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn xuống cấp, rồi bị bão số 3 năm 2024 đánh hỏng, không đủ điều kiện phục vụ du khách.

Chị Nguyễn Thị Hằng, thành viên trong đội hát giao duyên, chia sẻ: “Tôi sinh ra và lớn lên tại làng chài Cửa Vạn. Khi còn bé cứ nghe bà, nghe mẹ rồi các anh, các chị hát ru các cháu, tự nhiên mình biết hát thôi. Trước đây chỉ nghĩ là hát cho khuây khỏa, cho vui chứ không nghĩ rằng câu hát sẽ trở thành di sản của làng chài”. Bước ngoặt đối với làn điệu hát giao duyên là khi ngành Văn hóa triển khai dự án Phục dựng, bảo tồn và phát huy một số sinh hoạt văn hóa dân gian của ngư dân làng chài Cửa Vạn trên Vịnh Hạ Long vào giai đoạn 2007-2010. Chị Hằng, lớp con cháu của những người hát giao duyên cao tuổi của làng, khi ấy được nhận vào đội hát giao duyên trên vùng di sản. Cùng với chị Hằng còn có hơn chục chàng trai, cô gái của làng chài. Họ hát để gìn giữ vốn quý của tổ tiên, hát để đưa một giá trị văn hóa gắn với làng chài thủy cư này lan tỏa đến du khách bốn phương...

Gần hai chục năm, đội hát giao duyên đã chứng kiến Cửa Vạn rộn ràng đón hàng chục vạn du khách từ 5 châu về với làng biển. Họ làm nghề biển, phụ giúp gia đình nuôi cá lồng bè và hát phục vụ du lịch. Sau này, chị Hằng được tuyển vào biên chế của Ban Quản lý Vịnh Hạ Long (nay là Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử). Cùng với hát giao duyên, chị Hằng còn làm thuyết minh viên, dọn vệ sinh môi trường... Chị đã chứng kiến bao thăng trầm của khúc hát giao duyên và làng chài.

Cửa Vạn nay đã khác xưa rất nhiều, nhất là sau khi tỉnh Quảng Ninh thực hiện đề án di dân lên bờ vào năm 2013. Ngư dân sống trên biển khi ấy đa phần về phường Hà Phong (nay là phường Hà Tu) và phường Hùng Thắng (nay là phường Bãi Cháy). Đội hát giao duyên cũng dần co lại, chỉ còn 4 người. Những chàng trai, cô gái thuở ban đầu nay đã trở thành những ông bố, bà mẹ tuổi trung niên.

Chúng tôi tìm đến nhà chị Hằng tại phường Bãi Cháy, nơi có 3 thế hệ đang chung sống. Mẹ của chị Hằng - bà Dương Thị Gái là Nghệ nhân Ưu tú duy nhất còn lại của làng chài nay cũng đã qua tuổi 80. Bà cùng chồng là ông Nguyễn Văn Tro nhắc về điệu hát giao duyên trên vịnh với sự hoài niệm. Họ sẵn lòng hát cho chúng tôi nghe, kể những câu chuyện của thế hệ xưa, thời vạn chài còn sống lênh đênh, họ dùng tiếng hát từ ông bà, bố mẹ truyền lại để đối đáp, tâm tình, hát để tìm bạn, hát trong những đêm trăng tự tình cùng nhau, hát cưới trên thuyền...

Những người thuộc thế hệ trước như ông Tro, bà Gái vẫn còn rất tha thiết với câu hò, điệu hát giao duyên, nhưng họ cũng lo lắng về một tương lai xa khi tiếng hát trên vịnh ở các làng chài như Cửa Vạn ngày càng thưa vắng. Bà Gái trầm ngâm: “Trước thì còn 3, 4 bà và có 1 ông. Giờ thì chết cả rồi, còn mỗi mình tôi”. Ông Tro cũng ngậm ngùi tiếp lời: “Lớp trẻ bây giờ có ai cần hát xướng gì đâu. Chúng nó còn đi làm việc nọ, việc kia, học văn hóa mới”...

Nỗ lực cho gìn giữ, bảo tồn

Nói tới đây, nhiều người dễ liên tưởng tới câu chuyện di dời ngư dân làng chài lên bờ tái định cư, đồng nghĩa với thay đổi không gian sống của di sản hát giao duyên. Thực tế, chủ trương này khi thực hiện đã mang lại nhiều lợi ích, đó là giải quyết được vấn đề về môi trường và những vấn đề dân sinh khác, như trẻ em làng chài được học hành, người già được chăm sóc y tế tốt hơn, đời sống ngư dân thoát kiếp lênh đênh sống trên sóng, chết có khi cũng vùi vào sóng…

Và có một điều cũng phải khẳng định là di sản hát giao duyên của ngư dân trên Vịnh Hạ Long vốn đã mai một trong đời sống hiện đại theo lẽ tự nhiên giống như nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống khác.

Chính vì vậy, đã có nhiều dự án, chương trình được triển khai để bảo tồn, gìn giữ, không chỉ hát giao duyên, mà còn là những di sản văn hóa khác của làng chài thủy cư xưa trên Vịnh Hạ Long. Trong đó, cùng với ngành Văn hóa có dự án tiến hành vào giai đoạn 2007-2010 kể trên, thì năm 2019, TP Hạ Long (cũ) từng triển khai Đề án truyền dạy hát giao duyên ở khu tái định cư làng chài phường Hà Phong và Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn trong 2 năm.

Năm 2025, hát giao duyên được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian hát đối vùng biển Quảng Ninh. Một số bậc cao niên của làng chài được công nhận là Nghệ nhân dân gian, Nghệ nhân Ưu tú, như ông Nguyễn Văn Hưu, bà Dương Thị Gái... Có thể thấy, không chỉ các làn điệu hát giao duyên được gìn giữ thông qua công tác sưu tầm và các nghệ nhân là “di sản sống” cũng được trân trọng, công nhận, tạo cơ hội để họ có thể trao truyền cho thế hệ sau mà đồng thời, việc truyền dạy cho lớp trẻ cũng được tiến hành...

Dù vậy, những nỗ lực ấy trong thực tế dường như chưa đủ. Sau 2 năm khi dự án truyền dạy kết thúc, mọi thứ lại chìm đi. Đội hát giao duyên thưa vắng đi quá nửa. Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn bị xuống cấp, hư hỏng nặng nhiều năm, chưa biết khi nào có thể hoạt động trở lại. Không còn hát giao duyên và các hoạt động đan ngư cụ, khám phá văn hóa làng chài, hành trình trải nghiệm trở nên đơn điệu càng khiến lượng khách du lịch tại Cửa Vạn giảm sâu… Với ánh mắt luyến tiếc, bà Sofia (du khách Mỹ) bày tỏ: “Đáng tiếc là chúng tôi không được lên nhà bè. Tôi cũng không thấy có mấy ngư dân ở làng chài. Tôi có rất nhiều câu hỏi mà không có ai trả lời cả”.

Để di sản sống trong đời sống

Thiết nghĩ việc cần thiết bây giờ là đưa câu hát giao duyên trở lại với biển, trở thành di sản sống trong đời sống hôm nay, không chỉ để gìn giữ một vốn quý của cha ông, mà còn là một sản phẩm du lịch hấp dẫn trên vịnh, mang lại sinh kế cho lớp trẻ - những thế hệ tiếp nối của ngư dân sáng tạo, sở hữu di sản hát giao duyên xưa.

Trò chuyện với phóng viên, GS.TS. Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương, từng nhấn mạnh: “Một mặt phải làm cho di sản trở thành những giá trị kinh tế. Mặt khác phải tôn trọng dân, yêu dân, quý trọng dân và đào tạo dân trở thành người làm chủ trong quá trình phát triển đó”.

Còn TS. Nguyễn Văn Anh, Trưởng Khoa Lịch sử, Trường Đại học KHXH-NV, Đại học Quốc gia Hà Nội, thì cho rằng, việc mang lại giá trị kinh tế cho chủ nhân di sản là yếu tố tiên quyết. TS. Nguyễn Văn Anh phân tích: “Có rất nhiều việc phải làm, nhưng việc đầu tiên cần thực hiện là để bản thân cộng đồng ấy phải được gắn với di sản và được hiểu về di sản. Tiền, kinh tế sẽ là phép thần để giữ, chứ không phải là đạo đức hay cái gì khác. Nếu như người dân thấy họ được hưởng lợi ích từ việc gìn giữ di sản thì không cần phải tuyên truyền quá nhiều, họ sẽ tự nhận thức và có trách nhiệm bảo vệ di sản...”.

Đánh thức câu hát giao duyên và văn hóa làng chài cũng là mong mỏi bao lâu nay của nhiều doanh nghiệp du lịch. Ông Phạm Hà, Chủ tịch Hội đồng quản trị Lux Group - doanh nghiệp chuyên đưa khách nước ngoài tham quan làng chài Cửa Vạn, nhấn mạnh: “Văn hóa trên biển của Hạ Long cần phải giữ gìn để kể câu chuyện của tỉnh mình lắng đọng hơn, thuyết phục hơn…”

Còn ông Vũ Đức Chiến, Giám đốc Công ty CP Du lịch biển Nam Phong, hiện đang kinh doanh tại Cửa Vạn, chia sẻ: “Khách Âu, rồi khách từ Đài Loan, Hàn Quốc đều rất muốn tìm hiểu văn hóa bản địa của người dân Hạ Long mà hát giao duyên là linh hồn của sản phẩm văn hóa. Chính vì 2 năm nay yếu tố đó bị mai một, nên sản phẩm du lịch không có chiều sâu và thiếu tính cạnh tranh. Nếu được chung tay với chính quyền địa phương, cộng đồng để xây dựng một sản phẩm du lịch đặc sắc, lại tạo được sinh kế cho ngư dân làng chài thì chúng tôi thấy rất mừng”.

Kỳ 2: Hợp tác "4 bên" đảm bảo cân bằng giữa bảo tồn - sinh kế - thị trường

Phan Hằng - Đào Linh, Báo Quảng Ninh