Đầu tư, tu bổ, tôn tạo chùa-quán Ngọc Thanh, di tích độc bản trong quần thể di tích cấp quốc gia đặc biệt nhà Trần- Đông Triều

   Chùa - quán Ngọc Thanh nằm ở khu Đạm Thủy, Đông Triều, Quảng Ninh, một di tích độc bản trong quần thể di tích cấp quốc gia đặc biệt nhà Trần, Đông Triều, một thành phần không thể tách rời của Quần thể di tích Quốc gia đặc biệt nhà Trần. Đây là di tích hiếm hoi còn sót lại của mô hình "Tam giáo đồng nguyên" (Phật giáo- Đạo giáo - Nho giáo) tại Việt Nam. Ngọc Thanh vốn là một đạo quán nổi tiếng, nơi có cả quán và chùa nên gọi chung là chùa-quán Ngọc Thanh.

   Di tích này gắn liền với biến cố lịch sử khi Hồ Quý Ly ép vua Trần Thuận Tông đến đây xuất gia theo Đạo. Đây cũng là nơi danh nhân Nguyễn Trãi từng nhiều lần vãn , ông để lại bài thơ nổi tiếng “Đề Ngọc Thanh quán”.
   Theo sách cổ “Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ”, di tích được phân tầng rõ rệt. Phần trên (Quán Ngọc Thanh) còn gọi là “đền Vua” hiện thờ ba vị vua nhà Trần là Trần Minh Tông, Trần Nghệ Tông và Trần Thuận Tông. Phần dưới (chùa Ngọc Thanh) là nơi thực hành tín ngưỡng Phật giáo của Việt Nam. Hiện trạng mặt bằng ngày nay vẫn giữ được sự tương đồng mật thiết với tư liệu lịch sử này.

   Qua khai quật, các nhà khoa học đã phát hiện hệ thống nền móng kiến trúc trải dài từ thời Trần đến thời Nguyễn, đặc biệt là việc phát lộ giếng đá cổ hình phễu ở độ sâu 0,5m- 0,7m được kè hoàn toàn bằng đá gạo xếp đan cài tinh xảo. Đây không phải giếng sinh hoạt thông thường mà chính là “huyệt đan sa”- một bộ phận biểu trưng không thể thiếu trong cấu trúc Đạo quán. Phát hiện này chính là “chìa khóa” quan trọng để khôi phục và xác định kiến trúc trung tâm của quán Ngọc Thanh xưa.

   Trước khi được đầu tư tu bổ, tôn tạo, di tích này nằm trên địa hình sườn núi dốc tại Đông Triều, trải qua thời gian dài nhiều hạng mục quan trọng của di tích đang rơi vào tình trạng xuống cấp nghiêm trọng đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc trùng tu và quy hoạch bài bản.

   Tại tòa Tam Bảo và quán Ngọc Thanh, hệ thống mái fibro xi măng nứt vỡ, dột nát, tường gạch bong tróc, rêu mốc bao phủ, một phần sân đã bị sập đổ gây mất an toàn cho du khách. Bên cạnh đó, hệ thống cấp thoát nước chưa có, nước sinh hoạt vẫn chủ yếu dựa vào độ dốc tự nhiên, đang thoát ra môi trường, các công trình phụ trợ như nhà khách, bếp và nhà ăn chỉ là những dãy nhà tạm sơ sài. Khu vực Vườn tháp, nơi lưu giữ 5 ngôi tháp mộ cổ xuất hiện dấu hiệu hư hại bề mặt. Ngoài ra, nội thất thờ tự tại đây vẫn còn bài trí đơn sơ, chưa tuân thủ đúng các chuẩn mực nghi lễ điển hình của một Đạo quán và Phật điện. Do vậy, việc bảo tồn và nâng cấp di tích này không chỉ giúp giữ gìn một "huyệt đan sa” mà còn góp phần phát huy giá trị của Quần thể di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần trong lòng người dân và du khách thập phương.

   Tháng 4/2025, UBND tỉnh Quảng Ninh đã phê duyệt dự án tu bổ tại Quyết định số 1157/QĐ-UBND bằng nguồn vốn xã hội hóa với tổng kinh phí hơn bốn mươi tỷ đồng trên cơ sở bảo tồn ưu tiên sử dụng vật liệu truyền thống (gỗ lim, đá xanh…) và giữ nguyên các dấu vết khảo cổ học.

   Qua quá trình thi công, đến tháng 1/2026 toàn bộ diện mạo mới của di tích đã hoàn thành với hệ thống sân nền được lát gạch truyền thống cùng điện chiếu sáng, cấp thoát nước và phòng cháy chữa cháy đồng bộ. 

   Đối với Tam Bảo được phục hồi mặt bằng hình chữ "Công" trên diện tích 250m² bằng hệ khung gỗ lim chắc chắn sẽ tạo nên không gian hành lễ tôn nghiêm, bền vững.

Đối với hệ thống thờ tự được sắp xếp bài bản, chuẩn hóa nội dung nhằm tái hiện rõ nét tinh thần hòa hợp tôn giáo như  Hậu cung thờ Tam Thánh (Ngọc Thanh Nguyên Thủy Thiên Tôn, Thượng Thanh Linh Bảo Thiên Tôn, Thái Thanh Đạo Đức Thiên Tôn), phía trước gian giữa, thẳng trục với Tam Thánh, phối thờ vua Trần Thuận Tông. Đây là công trình trọng tâm thể hiện bản sắc Đạo giáo với hệ khung gỗ và mái ngói cổ truyền.

Các hạng mục phụ trợ như cổng Tam Quan, nhà khách và nhà trụ trì được xây mới trên nền cũ bằng gỗ lim. Sự sắp xếp lại mặt bằng nhà Tổ về phía sau Tam Bảo giúp không gian di tích trở nên cân đối và khoa học hơn. Việc Bảo tồn “huyệt Đan Sa” (nơi luyện đan của đạo sĩ xưa) hay còn gọi là Giếng cổ được giữ gìn nguyên trạng, có biển chỉ dẫn và hình ảnh minh họa để du khách tìm hiểu. Đối với các nền móng kiến trúc thời Trần-Nguyễn khác sẽ áp dụng nhiều phương pháp bảo vệ nguyên trạng, các công trình xây dựng mới đảm bảo không xâm phạm vào lớp tầng văn hóa. 

Việc hoàn tất tu bổ, tôn tạo chùa-quán Ngọc Thanh không chỉ khẳng định vị thế của một Di tích Quốc gia đặc biệt nhà Trần mà còn tạo nên điểm đến tâm linh đặc sắc, thể hiện niềm tự hào và trách nhiệm của người dân địa phương trong việc bảo tồn, phát huy giá trị báu vật quốc gia.

Ngày 26/01/2026 chùa, quán Ngọc Thanh sẽ được khánh thành với sự mong chờ của đông đảo nhân dân, bà con và du khách thập phương.

    ( Bài viết có sự tham khảo nội dung từ “Quyết định số 1157 /QD-UBND Tỉnh Quảng Ninh về việc phê duyệt dự án tu bổ, tôn tạo di tich Chùa -Quán Ngọc Thanh ngày 16/4/2025” và “ Lý lịch Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần- Đông Triều ngày 02/06/2016 của Sở Văn hóa Thể thao và Du lich Quảng Ninh”).

Nguyễn Hằng Nga