Cây mắm - Nét riêng của rừng ngập mặn vịnh Hạ Long.

Trong những cánh rừng ngập mặn ven bờ vịnh Hạ Long, cây sú và cây vẹt từ lâu đã trở nên quen thuộc với nhiều người. Thế nhưng, vẫn còn một loài cây hiện diện trong hệ sinh thái ấy nhưng ít được biết đến hơn, đó là cây mắm. Sinh trưởng trên những bãi bùn ven biển, cây mắm không chỉ góp phần tạo nên màu xanh của rừng ngập mặn mà còn mang nhiều giá trị về sinh thái, cảnh quan và văn hóa vùng biển. Hiểu về cây mắm cũng là hiểu thêm một nét riêng của hệ sinh thái rừng ngập mặn - hợp phần quan trọng tạo nên giá trị cho vịnh Hạ Long.

Cây mắm phân bố tại một số khu vực rừng ngập mặn như Đầu Gỗ, vụng Ba Cửa và nhiều vùng ven bờ khác. Loài cây này sinh trưởng trên những bãi bùn chịu ảnh hưởng trực tiếp của nước biển và thủy triều. Dù thường xuyên đối mặt với nắng gió, độ mặn cao và sự lên xuống của con nước mỗi ngày, cây vẫn phát triển khỏe mạnh, bám chắc vào lớp bùn tạo nên những khoảng xanh đặc trưng của rừng ngập mặn.

Khi trưởng thành, cây mắm có thể phát triển thành cây gỗ nhỏ, với chiều cao và đường kính thân thay đổi tùy loài cũng như điều kiện sinh trưởng. Thân cây khỏe, cành non phủ lớp lông mịn màu xám trắng, cành già nhẵn bóng. Hệ rễ phát triển mạnh, mọc nổi trên mặt bùn giúp cây hô hấp trong điều kiện ngập mặn. Lá có dạng bầu dục thuôn dài, mặt trên xanh bóng, mặt dưới phủ lớp lông trắng mịn và có tuyến tiết muối, đặc điểm giúp cây thích nghi với môi trường nước mặn. Vào khoảng tháng 4 đến tháng 6 hằng năm, cây nở những chùm hoa màu vàng hoặc vàng cam, đến khoảng tháng 7 âm lịch bắt đầu kết quả.

Cây nở những chùm hoa màu vàng hoặc vàng cam đẹp mắt (Ảnh sưu tầm).

Quả mắm có kích thước từ khoảng 1,5 đến 3,5 cm, hình dạng khá đa dạng, có quả giống trái hạnh nhân, trái xoài nhỏ hoặc hình trái tim. Bên ngoài phủ lớp lông mịn, khi chín ngả dần sang màu vàng nhạt. Mỗi quả chỉ chứa một hạt dẹt. Đến mùa quả chín, những quả mắm rời cành, có quả bén rễ ngay trên lớp bùn dưới tán rừng, có quả theo con nước thủy triều trôi đến những bãi bùn hoặc các khu rừng ngập mặn khác ven vịnh. Gặp điều kiện thuận lợi, hạt sẽ nảy mầm, bám rễ và phát triển thành những cây mới, góp phần mở rộng những cánh rừng ngập mặn ven vịnh Hạ Long.

Không chỉ có sức sống bền bỉ, cây mắm còn giữ vai trò quan trọng đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn. Bộ rễ khỏe bám chắc vào lớp bùn giúp giữ phù sa, hạn chế xói lở và giảm tác động của sóng. Dưới tán cây và giữa những bộ rễ đan xen là nơi sinh sống, sinh sản và kiếm ăn của nhiều loài thủy sinh như tôm, cua, cá, ốc... Lá rụng phân hủy thành nguồn chất hữu cơ, bổ sung dinh dưỡng cho đất và tiếp tục nuôi dưỡng các loài sinh vật. Nhờ đó, hệ sinh thái rừng ngập mặn được duy trì ổn định, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và tạo nên vẻ đẹp tự nhiên của vịnh.

Mỗi quả chỉ chứa một hạt dẹt có khả năng nảy mầm bám rễ và phát triển thành những cây mới (Ảnh st).

Bên cạnh vai trò đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn, cây mắm còn gắn liền với đời sống của cư dân vùng biển. Hầu như mọi bộ phận của loài cây này đều được người dân tận dụng vào những mục đích khác nhau. Thân và lá cây chứa nhiều chất dinh dưỡng nên từ lâu được sử dụng làm nguồn thức ăn tự nhiên cho các đầm nuôi tôm, cua. Hoa là nguồn thức ăn để ong lấy mật, thân cây được dùng làm củi. Theo kinh nghiệm dân gian, vỏ thân, vỏ rễ và một số bộ phận khác của cây còn được sử dụng để hỗ trợ chăm sóc sức khỏe. Những công dụng ấy cho thấy cây mắm không chỉ có giá trị về sinh thái mà còn góp phần vào sinh kế cùng đời sống của cư dân vùng biển.

Không chỉ tiếp nối vòng đời của loài cây, quả mắm còn gắn với ký ức của nhiều thế hệ cư dân vạn chài Hạ Long. Quả khi còn tươi có vị đắng, chát nên không thể ăn ngay. Bằng kinh nghiệm tích lũy từ thực tiễn, người dân đã biết cách bổ đôi quả, bỏ hạt, luộc nhiều lần để giảm vị đắng trước khi chế biến thành những món ăn mang hương vị rất riêng. Tiêu biểu là các món mắm xào với hà, tôm, ngao, ngán hay điềm điệp - những sản vật quen thuộc của vùng biển Hạ Long. Những món ăn mộc mạc ấy không chỉ làm phong phú thêm bữa cơm của cư dân vạn chài mà còn phản ánh sự khéo léo, tri thức dân gian và khả năng thích ứng của con người trong việc tận dụng sản vật từ rừng ngập mặn và biển cả.

Ngày nay, khi những làng chài nổi không còn hiện diện như trước, các món ăn từ quả mắm cũng dần trở nên ít gặp. Dẫu vậy, hương vị của loại quả dân dã này vẫn được nhiều người dân địa phương lưu giữ như một phần ký ức về cuộc sống vạn chài và văn hóa ẩm thực vùng biển Hạ Long. Qua đó có thể thấy mối quan hệ gắn bó giữa con người với rừng ngập mặn - nơi không chỉ tạo môi trường sinh sống cho nhiều loài sinh vật mà còn mang đến những sản vật gắn liền với đời sống của cư dân ven biển.

Cùng với cây sú và cây vẹt, cây mắm góp phần tạo nên những màu xanh đặc trưng của rừng ngập mặn vùng vịnh Hạ Long. Những cánh rừng ấy không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, hạn chế xói lở, duy trì đa dạng sinh học và tạo nơi cư trú cho nhiều loài thủy sinh mà còn làm phong phú thêm cảnh quan của di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long. Đối với vịnh Hạ Long, rừng ngập mặn là một hợp phần quan trọng của hệ sinh thái ven biển và là nguồn tài nguyên tự nhiên cần được bảo vệ, phát huy giá trị.

Có thể cây mắm chưa phải là loài cây được nhiều người biết đến như cây sú hay cây vẹt, nhưng đây là một loài cây gắn bó với hệ sinh thái rừng ngập mặn nói chung và rừng ngập mặn vịnh Hạ Long nói riêng. Không chỉ mang giá trị về sinh thái, cây mắm còn in đậm dấu ấn trong đời sống, tri thức dân gian và văn hóa của cư dân vùng biển. Bởi vậy, hiểu hơn về cây mắm cũng là thêm một cách để hiểu, trân trọng và chung tay bảo vệ hệ sinh thái rừng ngập mặn, một hợp phần quan trọng tạo nên giá trị của di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Nguyễn Hằng Nga