Kiến tạo bản sắc cho đô thị di sản

Không phải những tòa nhà cao tầng hay các khu đô thị kiểu mới, điều khiến du khách vượt hàng nghìn cây số để đến Hạ Long lại nằm ở vẻ đẹp của Kỳ quan thế giới, của dòng chảy văn hóa truyền thống vẫn đang sôi sục trong nhịp thở của đời sống thường ngày. Những trải nghiệm ấy không đơn thuần là một sản phẩm du lịch, mà là lát cắt của lịch sử, của bản sắc và ký ức cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chính sự giao hòa giữa thiên nhiên kỳ vĩ và chiều sâu văn hóa đã tạo nên bản sắc riêng của Quảng Ninh, đưa vùng đất này trở thành điểm đến mang sức hút đặc biệt.

“Nhịp đập” của văn hóa

Bước qua cổng đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, hương trầm lan tỏa dìu dịu trong không gian tĩnh mặc, như dẫn bước du khách rời xa nhịp sống ồn ã để tìm về sự an yên, lắng đọng trong tâm hồn. Từ sân đền nhìn xuống, đô thị di sản hiện ra trong sắc xanh của biển, cây cầu Bãi Cháy nối liền đôi bờ Cửa Lục và hàng trăm con tàu đang rẽ sóng ra vịnh. Ít ai nghĩ rằng giữa trung tâm đô thị sầm uất lại có một không gian đủ tĩnh lặng để người ta chậm bước, lắng nghe câu chuyện về vị tướng nhà Trần đã có công trấn giữ vùng Đông Bắc. Đền Đức Ông đang từng bước trở thành một điểm đến trải nghiệm văn hóa.

Từ tháng 6/2026, sản phẩm “Hồng Gai - Hành trình trải nghiệm văn hóa” được đưa vào hoạt động nhằm phát triển du lịch gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa, lịch sử, tín ngưỡng của địa phương, đồng thời tạo thêm điểm nhấn cho du lịch Quảng Ninh. Sản phẩm kết nối các điểm đến văn hóa, tâm linh tiêu biểu, như: Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, chùa Long Tiên, quần thể tâm linh Bảo Hải Linh Thông Tự... hình thành tuyến trải nghiệm văn hóa đặc sắc ngay giữa lòng đô thị di sản. Qua đó, du khách không chỉ tham quan, mà còn được trực tiếp trải nghiệm, tìm hiểu lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng của vùng đất Hồng Gai.

Khi đến đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, du khách sẽ được thưởng thức không gian văn hóa đặc biệt với các chương trình diễn xướng dân gian, giới thiệu thư pháp, trà đạo, trải nghiệm làm nến thủ công, làm hương trầm... Đặc biệt, nghi lễ tế tưởng nhớ công lao của Đức Ông Trần Quốc Nghiễn được tái hiện trang nghiêm, bài bản, giúp du khách không chỉ trực tiếp cảm nhận không gian tín ngưỡng truyền thống mà còn hiểu sâu hơn về công lao, sự nghiệp của vị danh tướng nhà Trần.

Để mang đến những trải nghiệm văn hóa đặc sắc cho du khách, người dân nơi đây đã chủ động cùng chính quyền địa phương gìn giữ, phục dựng và tái hiện sinh động những giá trị văn hóa truyền thống. Chị Đinh Thị Quỳnh Lâm, Trưởng đoàn Đoàn Tế Nữ Quan Quảng Ninh chia sẻ: Mỗi buổi tập luyện đều là quá trình các thành viên cùng nhau rèn luyện sự chỉn chu, từ trang phục, lễ nghi đến từng bước di chuyển. Các nghi thức tế đòi hỏi sự đồng đều, chuẩn xác và tinh thần nghiêm cẩn nên ai cũng luôn cố gắng hoàn thiện từng động tác. Tôi mong rằng, thông qua những hoạt động này, nhiều người, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ hiểu hơn và thêm trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống gắn với Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn và vùng đất Hồng Gai.

Cùng với không gian văn hóa đa dạng tại Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, du khách còn có dịp tìm hiểu và khám phá văn hóa vùng biển, trải nghiệm du ngoạn trên con thuyền buồm cánh đỏ căng gió giữa lòng Di sản thiên nhiên thế giới. Chị Trương Thị Thúy, du khách Hà Nội, cho biết: Không tiếng động cơ ồn ào, tôi có thể cảm nhận rõ tiếng nước khẽ vỗ vào mạn thuyền, tiếng gió luồn qua cánh buồm và màu xanh bất tận của vịnh Hạ Long. Tất cả quá đỗi bình yên và thơ mộng. Không gian ấy khiến bản thân tôi cảm nhận rõ hơn giá trị của di sản, được sống trong không gian văn hóa biển, cảm nhận nhịp sống của cư dân xưa, nghe những câu chuyện về thương cảng, về những đoàn thuyền buồm vượt sóng trên vùng biển Đông Bắc.

Giữa kỳ quan thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, thuyền ba vách hiện lên như một nét chấm phá đầy hoài niệm tái hiện chân thực cuộc sống của ngư dân làng chài xưa. Đồng thời, mang giá trị thẩm mỹ, chứa đựng tri thức dân gian, kỹ năng hàng hải và cả tinh thần lao động của người dân vùng biển. Đặc biệt, những con thuyền được phục dựng dựa trên nguyên mẫu cổ, do chính nghệ nhân địa phương, ông Lê Đức Chắn “thổi hồn”. Ông chia sẻ: “Thuyền ba vách không chỉ đơn thuần là một phương tiện đi lại hay mưu sinh. Đó là kết tinh của trí tuệ, kinh nghiệm và sức sáng tạo của cha ông qua hàng trăm năm chinh phục sông nước”.

Có thể thấy, những năm qua, Quảng Ninh đang khơi dậy những giá trị văn hóa bản địa để tạo nên chiều sâu cho các sản phẩm du lịch. Tại phường Hà Tu, những giá trị văn hóa truyền thống lại đang trở thành chất liệu để hình thành sản phẩm du lịch khác biệt. Giữa không gian văn hóa công nhân Vùng mỏ đã thấm sâu vào đời sống cư dân qua nhiều thế hệ, du khách vẫn có thể cảm nhận được sự kết hợp hòa quyện giữa văn hóa “Kỷ luật - Đồng tâm” với bản sắc địa phương của đồng bào dân tộc Sán Dìu. Tại đây, du khách không chỉ tham quan mà còn được trực tiếp hòa mình vào các hoạt động văn hóa truyền thống của cộng đồng người Sán Dìu, hát giao duyên làng chài, trải nghiệm làm bánh bạc đầu, tìm hiểu văn hóa ngư dân vùng biển…

Sự kết nối hài hòa giữa ba dòng chảy văn hóa đặc trưng gồm văn hóa dân tộc thiểu số, văn hóa ngư dân ven biển và văn hóa công nhân Vùng mỏ đã tạo nên một sản phẩm du lịch giàu chiều sâu, phản ánh rõ nét lịch sử hình thành và bản sắc riêng của phường Hà Tu. Mỗi trải nghiệm đều góp phần kể câu chuyện về vùng đất, con người Quảng Ninh bằng những giá trị văn hóa sống động.

Theo bà Phan Thị Hải Hường, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Hà Tu, để phát triển sản phẩm du lịch này, phường đã huy động sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Các nghệ nhân, người dân và lực lượng thanh niên cùng trực tiếp tổ chức, trình diễn, giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống, mang đến cho du khách những trải nghiệm chân thực và gần gũi. Song song với đó, địa phương đẩy mạnh quảng bá, kết nối với các doanh nghiệp lữ hành để từng bước đưa không gian văn hóa phường Hà Tu trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch văn hóa của Quảng Ninh.

Kiến tạo bản sắc cho đô thị

Thực tế, nếu chỉ mở rộng hạ tầng và xây thêm những công trình mới, thành phố Quảng Ninh sau này sẽ khó tạo ra lợi thế khác biệt về bản sắc, sức hấp dẫn du lịch và chất lượng sống trong cuộc cạnh tranh với các đô thị lớn trong khu vực và trên thế giới như Bangkok, Singapore, Seoul hay Tokyo.

Trên góc độ du lịch, điều làm nên sức hấp dẫn của một điểm đến không nằm ở số lượng cao ốc hay quy mô đầu tư, mà ở những giá trị đã được tích lũy theo chiều dài lịch sử. Đó là hệ thống di tích lịch sử, công trình văn hóa, các làng nghề truyền thống, văn hóa Vùng mỏ “Kỷ luật - Đồng tâm”, văn hóa biển, văn hóa đồng bào dân tộc…

Theo các chuyên gia, trong nhiều năm, di sản chủ yếu được nhìn dưới góc độ bảo tồn. Nói đến di sản là nói đến gìn giữ, hạn chế can thiệp và cân bằng với phát triển. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang thay đổi. Nhiều đô thị trên thế giới không còn coi di sản là "phần còn lại của quá khứ", mà xem đây là một loại tài sản chiến lược để tạo dựng bản sắc, thúc đẩy kinh tế sáng tạo và nâng cao chất lượng sống.

Năm 2011, UNESCO đưa ra Khuyến nghị về Cảnh quan đô thị lịch sử (Historic Urban Landscape - HUL) nhấn mạnh rằng, di sản cần được tích hợp vào quy hoạch và phát triển đô thị, thay vì tách biệt khỏi quá trình hiện đại hóa. Theo cách tiếp cận này, giá trị của một thành phố không chỉ nằm ở từng công trình lịch sử, mà còn ở cảnh quan, không gian công cộng, ký ức cộng đồng và các hoạt động văn hóa diễn ra trong đó.

Đây cũng là hướng đi mà nhiều thành phố như Paris, Kyoto hay Seoul đang theo đuổi. Di sản không còn là "vùng cấm phát triển", mà trở thành nền tảng để phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và xây dựng thương hiệu đô thị.

Thực tế, trong nhiều năm qua, tư duy này đã được lãnh đạo Đảng và chính quyền tỉnh Quảng Ninh xác định: Văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển. Nghị quyết số 17-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh đã đặt mục tiêu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển các sản phẩm văn hóa đặc sắc, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững.

Quảng Ninh sở hữu hệ thống di sản phong phú với 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh; hơn 360 di sản văn hóa phi vật thể. Đặc biệt, quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025 đã mở ra một chương mới trong hành trình phát huy giá trị di sản của Quảng Ninh. Đây không chỉ là niềm tự hào về mặt văn hóa, mà còn tạo ra những cơ hội phát triển kinh tế rất lớn cho địa phương.

Nhận thức rõ tiềm năng này, Nghị quyết Đại hội XVI Đảng bộ tỉnh đã xác định phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và kinh tế đô thị - là một trong những khâu đột phá của nhiệm kỳ 2025-2030. Đây được xem là định hướng chiến lược nhằm đưa di sản trở thành một nguồn lực phát triển thực sự, thay vì chỉ là những giá trị được bảo tồn đơn thuần.​

Mục tiêu và tư duy này cũng được thể hiện rõ nét thông qua Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050 vừa được phê duyệt. Theo đó, đặt mục tiêu đến năm 2050, Quảng Ninh được định hướng trở thành thành phố gắn với di sản mang tầm quốc tế, trung tâm kinh tế biển quốc gia và khu vực Đông Nam Á, vùng đô thị mang tầm khu vực và quốc tế, là một trong những đầu tàu kinh tế quan trọng của quốc gia, là hình mẫu về quản trị phát triển đô thị xanh, hiện đại, thông minh, bền vững có bản sắc, bảo vệ tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đánh giá quy hoạch này của tỉnh, ông Jean-Paul de la Fuente, Giám đốc Tổ chức New7Wonders cho rằng: Mục tiêu này của Quảng Ninh không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế, mà còn đặt di sản vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Tỉnh có lợi thế rất đặc biệt khi đồng thời sở hữu 2 di sản thế giới cùng hệ thống di sản văn hóa, lịch sử và tâm linh phong phú. Đây là nền tảng hiếm có để hình thành một mô hình thành phố di sản mang tầm quốc tế. Nếu tiếp tục kiên định với định hướng này, Quảng Ninh sẽ có điều kiện quy hoạch và quản lý phát triển một cách đồng bộ, huy động hiệu quả các nguồn lực để vừa bảo tồn, phát huy giá trị di sản, vừa phát triển các sản phẩm du lịch, văn hóa chất lượng cao, góp phần đưa địa phương trở thành một điểm đến có vị thế ngày càng cao trên bản đồ di sản và du lịch thế giới.

Hoàng Quỳnh(Trích tại https://baoquangninh.vn/kien-tao-ban-sac-cho-do-thi-di-san-3416249.html)