Hệ sinh thái rừng biển liên kết trên vịnh Hạ Long

Từ một chiếc lá trong rừng đến những sinh vật nhỏ bé dưới mặt nước, sự sống ở vịnh Hạ Long được kết nối bởi những dòng năng lượng và vật chất không ngừng vận động.
Khi nhắc đến vịnh Hạ Long, chúng ta thường nghĩ đến những đảo đá vôi nhấp nhô trên mặt nước, những hang động kỳ thú hay hành trình trên những con tàu giữa vùng biển xanh. Nhưng phía sau vẻ đẹp mà mắt người có thể nhìn thấy là một thế giới rộng lớn hơn rất nhiều. Đó là thế giới của rừng, đất, nước, biển và hàng nghìn loài sinh vật cùng tồn tại khi loài sinh vật này có thể là thức ăn của loài sinh vật khác hay một sinh vật nhỏ bé dưới nước lại có thể trở thành mắt xích trong sự sống của những loài lớn hơn.

Từ rừng xuống biển – không có sự sống nào tồn tại hoàn toàn độc lập. Trong tự nhiên, các hệ sinh thái không tồn tại như những “ốc đảo” tách biệt, giữa chúng luôn có sự trao đổi về năng lượng, vật chất và sinh vật. Nước mưa, dòng chảy, thủy triều và sự di chuyển của sinh vật tạo nên những mối liên hệ liên tục giữa đất liền, vùng ven bờ và biển. Ở vịnh Hạ Long, sự kết nối ấy càng đáng chú ý bởi địa hình đá vôi với hệ thống đảo, vùng nước nông, bãi triều, vách đá, hang động, vũng vịnh kín và nhiều sinh cảnh khác nhau tạo nên một bức tranh sinh thái đa dạng.

Theo thống kê, khu vực Hạ Long có nhiều kiểu hệ sinh thái đặc trưng của quần đảo đá vôi nhiệt đới, trong đó có hệ sinh thái thực vật trên đảo, tùng – áng, hang động, rừng ngập mặn, cỏ biển và rạn san hô… với khoảng 3.000 loài động, thực vật và động vật cùng sinh sống trong khu vực. Mỗi sinh cảnh có những điều kiện khác nhau về ánh sáng, độ sâu, chất nền, dòng chảy và nguồn thức ăn. Chính sự khác biệt ấy tạo nên nhiều không gian sống cho các quần xã sinh vật. 

Năng lượng bắt đầu từ ánh sáng Mặt Trời. Trên đất liền, cây xanh sử dụng ánh sáng để quang hợp và tạo ra chất hữu cơ, còn trong môi trường biển, thực vật phù du đảm nhiệm vai trò của những sinh vật sản xuất quan trọng, chúng có kích thước rất nhỏ, nhiều loài gần như không thể nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng lại giữ vị trí nền tảng trong mạng lưới thức ăn dưới nước. Từ năng lượng ánh sáng, thực vật phù du tạo ra chất hữu cơ. Chúng trở thành nguồn thức ăn cho các sinh vật tiêu thụ ở những bậc tiếp theo. Một cách đơn giản, có thể hình dung: Mặt Trời → thực vật phù du → động vật phù du → cá nhỏ → cá lớn → các loài săn mồi ở bậc cao hơn. Một loài cá có thể ăn nhiều loại sinh vật khác nhau và đồng thời trở thành thức ăn của nhiều loài săn mồi. Vì thế, hệ sinh thái giống một mạng lưới thức ăn, với rất nhiều mắt xích đan xen, mỗi mắt xích đều có ý nghĩa. Nhưng không phải mọi loài đều chỉ có một “vai trò cố định”. Vai trò của một số loài trong mạng lưới thức ăn cũng có thể thay đổi theo giai đoạn phát triển hoặc điều kiện môi trường. Nếu thực vật phù du là một trong những mắt xích quan trọng ở đáy của lưới thức ăn biển, thì động vật phù du là một trong những nhóm sinh vật kết nối nguồn năng lượng ấy với các bậc dinh dưỡng cao hơn.

Một trong những điều đặc biệt của vịnh Hạ Long là sự đa dạng của các sinh cảnh trong một không gian biển – đảo đá vôi. Ở vùng nước nông, bãi triều hay khu vực ven chân đảo, những điều kiện về ánh sáng, nền đáy, thủy triều và nguồn thức ăn tạo nên những cộng đồng sinh vật khác nhau. Ở các khu vực rạn san hô, san hô tạo nên không gian sống quan trọng cho nhiều sinh vật biển. Các hệ sinh thái cỏ biển cũng có ý nghĩa sinh thái đặc biệt bởi chúng có thể tạo nơi cư trú và khu vực ương dưỡng cho nhiều loài sinh vật biển. Còn ở những vùng đất ngập nước ven biển và rừng ngập mặn, các sinh vật lại tạo nên những mối quan hệ khác. Tất cả cùng góp phần tạo thành một bức tranh lớn: Không phải một chuỗi thức ăn duy nhất, mà là một mạng lưới sự sống.

Trong một hệ sinh thái, sự cân bằng không đến từ từng loài riêng lẻ mà được tạo nên bởi mối liên kết giữa chúng. Khi một nhóm sinh vật suy giảm, nguồn thức ăn và quan hệ giữa các loài có thể bị xáo trộn, kéo theo những thay đổi trong toàn bộ hệ sinh thái. Vì vậy, bảo tồn thiên nhiên không chỉ là bảo vệ từng loài, mà còn là gìn giữ nơi cư trú, nguồn thức ăn và những mối quan hệ giúp hệ sinh thái vận hành. Một vùng nước trong lành, một bãi triều được duy trì, một rạn san hô khỏe mạnh hay một khu rừng được bảo vệ đều góp phần giữ ổn định mạng lưới sự sống.

Rừng và biển đôi khi được nhìn như hai thế giới tách biệt. Nhưng trong tự nhiên, ranh giới ấy không hoàn toàn rõ ràng, nước kết nối đất liền với biển, dòng chảy mang theo vật chất, sinh vật di chuyển giữa các sinh cảnh, các chất dinh dưỡng tham gia vào những chu trình liên tục. Điều đó có nghĩa là chất lượng môi trường biển không chỉ phụ thuộc vào những gì diễn ra trên mặt nước. Những hoạt động trên đất liền, tại vùng ven bờ và trong các lưu vực liên quan đều có thể tạo ra những tác động tới môi trường nước. Vì thế, bảo vệ vịnh Hạ Long cũng đồng nghĩa với bảo vệ một hệ thống liên kết đất - rừng - nguồn nước - vùng ven bờ - biển.

Vịnh Hạ Long mang trong mình giá trị đa dạng sinh học và điều thú vị là câu chuyện sinh thái ấy không nằm ở đâu quá xa, du khách có thể bắt gặp một phần của nó ngay trong hành trình khám phá vịnh Hạ Long. Một vách đảo là nơi cư trú của sinh vật, một vùng nước nông có thể là nơi kiếm ăn, một bãi triều là không gian sống của nhiều nhóm sinh vật thích nghi với sự lên xuống của thủy triều, một khu rừng trên đảo tạo sinh cảnh cho các loài trên cạn. Và ngay dưới mặt nước màu xanh ngọc lục bảo tưởng như tĩnh lặng – là một thế giới đang không ngừng vận động. Những gì nhìn thấy chỉ là phần nổi, phía dưới mặt nước ấy là những sinh vật nhỏ bé, những dòng năng lượng, những chu trình vật chất và hàng nghìn mối quan hệ mà con người chỉ có thể nhận ra khi hiểu cách một hệ sinh thái vận hành.

Vịnh Hạ Long không chỉ đẹp bởi những gì hiện lên trên mặt nước, giá trị của vịnh còn nằm trong hệ thống tự nhiên đa dạng đã hình thành và vận hành qua thời gian. Từ thực vật trên các đảo đá đến thực vật phù du dưới biển, từ những sinh vật nhỏ bé đến các loài cá lớn, từ bãi triều, rừng ngập mặn, cỏ biển đến rạn san hô. Tất cả đều có những mối liên hệ riêng và cùng góp phần tạo nên một mạng lưới sự sống phong phú. Vì vậy, lần tới khi đứng trước một vùng biển xanh của vịnh Hạ Long, du khách hãy thử nhìn sâu hơn một chút, dưới làn nước xanh biếc ấy, có những đàn cá đang bơi, những sinh vật phù du mà mắt thường không thể nhìn thấy, nguồn năng lượng bắt đầu từ ánh sáng Mặt Trời, dòng nước kết nối đất liền với biển, một chiếc lá nhỏ rơi xuống rừng. Bởi trong tự nhiên, không có sự sống nào thực sự tồn tại đơn độc, một mắt xích nhỏ có thể kết nối với rất nhiều mắt xích khác, một khu rừng khỏe mạnh có thể góp phần tạo nên một vùng biển khỏe mạnh và một vùng biển khỏe mạnh lại tiếp tục nuôi dưỡng sự sống. Bảo vệ vịnh Hạ Long, vì thế, không chỉ là giữ gìn cảnh quan mà chính là giữ gìn những mối liên kết đã tạo nên sự sống của vịnh qua thời gian.

Hà Linh