Hang Trống - hai giai đoạn môi trường, một dòng chảy văn hóa.

Nằm trên hòn Cây Chay thuộc cánh cung phía đông đảo Bồ Hòn, thuộc Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, hang Trống không chỉ hấp dẫn bởi không gian hang động rộng lớn, hệ thống nhũ đá độc đáo mà còn chứa đựng những giá trị khoa học địa chất, địa mạo và khảo cổ học đặc sắc. Những dấu tích còn sót lại của trầm tích chứa vỏ nhuyễn thể nước ngọt và trầm tích chứa vỏ hàu, hà có nguồn gốc biển mở ra hướng nghiên cứu quan trọng về sự biến đổi môi trường tự nhiên tại Hạ Long qua các giai đoạn địa chất và lịch sử. 

Hang Trống có hai cửa lớn thông nhau theo trục Tây Bắc - Đông Nam, xuyên qua khối núi đá vôi. Đặc điểm này phản ánh quá trình hình thành và phát triển hang - vốn là di tích của hệ thống thoát nước ngầm trong khối đá vôi, có thể bắt nguồn từ giai đoạn khu vực Hạ Long còn nằm trong môi trường lục địa, trước khi chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của biển.

Tại khu vực vách phía bên phải cửa Tây Bắc, các nghiên cứu ghi nhận một khối trầm tích màu nâu vàng, khá rắn chắc, dày khoảng 50-120 cm, chứa nhiều vỏ nhuyễn thể nước ngọt, chủ yếu là vỏ ốc Melania, ngoài ra còn có vỏ ốc núi Cycloporus. Trong khối trầm tích còn có các mảnh đá vôi, xương động vật và những lớp đất bị cháy màu nâu đỏ xen lẫn vỏ ốc. Theo kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, đây là một trong số các di chỉ khảo cổ hang động thuộc nền văn hoá Soi Nhụ, có niên đại cách ngày nay từ 18.000 - 7.000 năm.

Thành phần sinh vật và đặc điểm của khối trầm tích cho thấy dấu ấn nổi bật của môi trường nước ngọt. Đặc biệt, sự hiện diện của các lớp đất cháy, xương động vật cùng những dấu tích khảo cổ khác gợi mở khả năng khu vực này từng được cư dân tiền sử sử dụng làm nơi sinh sống, khai thác và chế biến nguồn thức ăn tự nhiên. Tập trầm tích này là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu môi trường lục địa cổ, hoạt động của con người thời tiền sử và mối quan hệ giữa cư dân cổ với cảnh quan tự nhiên ở Hạ Long,

Khác với khu vực cửa Tây Bắc, tại cửa phía Đông Nam của hang Trống đã ghi nhận sự hiện diện của một tập trầm tích chứa nhiều vỏ hàu, hà có nguồn gốc biển, kích thước lớn. Các vỏ này tập trung thành lớp dày trên nền đá vôi gốc, có dấu hiệu kết dính với nhau và với bề mặt đá bên dưới.

Đặc điểm phân bố của vỏ hàu, hà tại đây không hoàn toàn giống trạng thái tự nhiên của các quần thể nhuyễn thể sống bám trên vách đá. Vì vậy, bên cạnh khả năng liên quan đến điều kiện môi trường biển, cần xem xét giả thuyết rằng một phần vỏ nhuyễn thể đã được cư dân tiền sử khai thác, tập kết hoặc thải bỏ trong quá trình sinh sống. Đây là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ nguồn gốc và quá trình hình thành tập trầm tích.

Sự xuất hiện của tập trầm tích vỏ hàu, hà biển có ý nghĩa đặc biệt khi đặt trong bối cảnh biến đổi địa chất của khu vực Hạ Long. Sau giai đoạn khu vực còn thuộc môi trường lục địa, mực nước biển dâng trong thời kỳ cuối Pleistocen - đầu Holocen đã tạo điều kiện để biển từng bước tiến vào, làm thay đổi môi trường tự nhiên và mở rộng ảnh hưởng của các hệ sinh thái nước lợ, nước mặn.

Do đó, tập trầm tích ở cửa phía Đông Nam là dấu tích có giá trị để nghiên cứu giai đoạn biển tiến và sự chuyển đổi môi trường tại Hạ Long. Tuy nhiên, giả thuyết về tuổi và hoàn cảnh hình thành của tập trầm tích cần được kiểm chứng bằng các phương pháp phân tích chuyên sâu, trong đó có xác định niên đại tuyệt đối khi điều kiện mẫu cho phép.

Điểm đặc biệt của hang Trống là sự hiện diện của hai tập trầm tích có thành phần sinh vật khác biệt tại hai cửa hang. Một bên nổi bật với vỏ nhuyễn thể nước ngọt, phản ánh dấu ấn môi trường lục địa; bên còn lại chứa nhiều vỏ hàu, hà có nguồn gốc biển, gợi mở dấu tích của giai đoạn biển bắt đầu xâm nhập vào khu vực.

Sự khác biệt này cho thấy hang Trống là nơi lưu giữ những tư liệu quan trọng về diễn biến môi trường trong quá khứ. Các tập trầm tích không chỉ cung cấp thông tin về điều kiện sinh thái tại từng thời kỳ mà còn có thể góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa quá trình phát triển karst, biến đổi mực nước biển và hoạt động của con người tiền sử.

Để xác định chính xác mối quan hệ thời gian giữa hai tập trầm tích, cần tiếp tục nghiên cứu cấu trúc tầng trầm tích, đặc điểm phân bố của các vỏ nhuyễn thể, đồng thời tiến hành lấy mẫu phân tích niên đại phù hợp. Những kết quả này sẽ giúp kiểm chứng giả thuyết về sự kế tiếp giữa môi trường lục địa và môi trường biển, cũng như làm rõ vai trò của con người trong quá trình hình thành một số tích tụ vỏ nhuyễn thể tại hang. Đây không chỉ là nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn góp phần bổ sung cơ sở cho công tác nhận diện, đánh giá và bảo tồn các giá trị nổi bật của di sản.

Hang Trống là một ví dụ tiêu biểu cho sự kết hợp giữa giá trị địa chất, địa mạo và khảo cổ học trong không gian di sản. Tầng trầm tích chứa vỏ nhuyễn thể ở các cửa hang mở ra hướng nghiên cứu mới về lịch sử biến đổi môi trường khu vực, từ giai đoạn lục địa đến thời kỳ biển tiến. Những phát hiện này không chỉ góp phần làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển tự nhiên của hang Trống mà còn bổ sung tư liệu khoa học có giá trị, phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy bền vững các giá trị di sản.

Trần Thị Hạnh