Cộng đồng chung tay giữ gìn Di sản vịnh Hạ Long
Một mảnh lưới mắc lại trên bãi đá. Những viên xốp trôi dạt theo con nước. Một chai nhựa được nhặt lên trước khi kịp chìm xuống biển. Trên vịnh Hạ Long, những việc tưởng như rất nhỏ ấy đang góp vào một câu chuyện lớn hơn: giữ gìn Di sản không thể chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà cần trở thành hành động của những người đang sống, làm việc, kinh doanh và trải nghiệm trên vịnh.
Cuối tháng 5/2026, 95 tình nguyện viên đã xuống các khu vực hang Tiên Ông, Hồ Ba Hầm và Đền Bà Men tham gia chương trình “Clean The Bay 2026”. Chiến dịch được Công ty TNHH Du thuyền Bhaya duy trì từ năm 2017. Sau khoảng 5 giờ, hơn 2 km bờ biển được làm sạch; 176 khối xốp, 190 kg lưới đánh cá và ngư cụ, 223 kg rác nhựa cùng 32 kg các loại rác khác được thu gom, phân loại và đưa đi xử lý. Tổng lượng rác được thu gom, xử lý vượt 700 kg.
Những con số ấy cho thấy rác trên vịnh không chỉ là chai nhựa hay túi nilon. Lưới đánh cá, ngư cụ, xốp và nhiều vật liệu gắn với các hoạt động trên biển cũng đang trở thành một phần của bài toán môi trường. Vì thế, bảo vệ Hạ Long không thể chỉ dừng ở việc thu gom những gì đã phát sinh, mà còn phải bắt đầu từ cách con người sản xuất, kinh doanh và sử dụng các nguồn lực trong không gian Di sản. Đó cũng là lúc khái niệm Community (cộng đồng) của UNESCO trở nên gần gũi với câu chuyện Hạ Long.
Năm 2007, Ủy ban Di sản thế giới bổ sung “Communities” vào 4 mục tiêu chiến lược trước đó của Công ước Di sản thế giới, nhấn mạnh việc nâng cao vai trò của cộng đồng trong thực hiện Công ước. UNESCO nhìn nhận cộng đồng theo nghĩa rộng, không chỉ là cư dân địa phương mà còn bao gồm các tổ chức xã hội, doanh nghiệp tư nhân và những chủ thể có mối liên hệ trực tiếp với Di sản.
Ở Hạ Long, tinh thần ấy đang được thể hiện trước hết trong những thay đổi gắn với hoạt động du lịch và dịch vụ. Thông qua chương trình “Vịnh Hạ Long không rác thải nhựa”, việc giảm rác thải nhựa được đặt cùng với thay đổi trong cách doanh nghiệp tổ chức hoạt động, người dân cung cấp dịch vụ và du khách trải nghiệm Di sản.
Trong hoạt động kinh doanh, Công ty TNHH Du thuyền Bhaya thực hiện các giải pháp giảm đồ nhựa dùng một lần, từ năm 2019 thay chai nước nhựa bằng chai tái sử dụng và bố trí các điểm tiếp nước miễn phí trên hành trình tham quan vịnh Hạ Long.
Một chai nước riêng lẻ không làm thay đổi diện mạo vịnh. Nhưng khi việc thay đổi ấy được thực hiện trên nhiều chuyến tàu, bởi nhiều người và trong thời gian dài, tác động không còn nằm ở một vật dụng cụ thể. Quan trọng hơn, những lựa chọn ngay trong một hành trình du lịch có thể khiến du khách nhìn lại cách mình sử dụng và ứng xử với môi trường nơi mình đang trải nghiệm.
Sự thay đổi cũng đến từ những người làm việc ngay trên mặt nước. Trên mỗi thuyền nan chở khách tham quan vịnh Hạ Long đều có dụng cụ vớt rác để người chèo thuyền chủ động thu gom những mảnh rác nhỏ trong quá trình phục vụ. Một túi nilon, chai nhựa hay mảnh rác trôi ngang qua vì thế không nhất thiết phải chờ một đợt thu gom tập trung mới được xử lý.
Đây là một thay đổi nhỏ trong công việc hằng ngày, nhưng lại cho thấy một cách tiếp cận khác: bảo vệ Di sản có thể bắt đầu ngay từ nơi con người đang làm việc, thay vì chỉ được thực hiện thông qua những chiến dịch riêng biệt.
Hiện nay, trên vịnh Hạ Long có 487 tàu đăng ký hoạt động, trong đó 369 tàu đang khai thác và 118 tàu tạm dừng để chờ đóng mới hoặc thay thế. Theo Đề án bảo vệ, khai thác, phát huy giá trị di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử, gắn kết với vịnh Bái Tử Long vừa được UBND tỉnh Quảng Ninh phê duyệt, mục tiêu đến năm 2030, 100% tàu du lịch hoạt động trên vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long là tàu vỏ thép hoặc chất liệu tương đương và đưa vào triển khai thí điểm hệ thống tàu du lịch điện tại vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long.
Trong dòng chuyển động đó, Công ty TNHH Vận tải Việt Thuận đã đưa hai du thuyền Grand Pioneers với hơn 100 phòng lưu trú vào khai thác trên vịnh; năm 2026 tiếp tục đưa du thuyền tham quan trong ngày EXPLORA vào hoạt động.
Những con tàu mới không chỉ là câu chuyện về đầu tư hay thay đổi phương tiện. Ở góc độ bảo tồn, mỗi quyết định đầu tư cũng phản ánh cách doanh nghiệp lựa chọn mô hình khai thác trong một không gian Di sản: hiện đại hơn, phù hợp hơn với yêu cầu quản lý và hướng tới giảm những tác động không cần thiết lên môi trường.
Sự tham gia của cộng đồng cũng không chỉ đến từ những người trực tiếp làm du lịch. Tháng 6/2026, tại Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long, người dân, đoàn viên, thanh niên và du khách cùng tham gia chương trình “Chung tay giữ gìn Di sản vịnh Hạ Long”, ký cam kết bảo vệ Di sản, lan tỏa thông điệp sống xanh, du lịch xanh. Cùng thời điểm, 54/54 cơ sở Đoàn xã, phường, đặc khu tổ chức các hoạt động vệ sinh môi trường và thực hiện những công trình, phần việc bảo vệ môi trường.
Một lời cam kết chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành hành vi: không xả rác, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, tôn trọng cảnh quan, tuân thủ quy định và nhắc nhau cùng thực hiện.
Đó chính là điểm khác biệt giữa “được tuyên truyền về bảo tồn” và “tham gia vào bảo tồn”. Trên vịnh Hạ Long, điều đó đang được bắt đầu từ những việc tưởng như rất nhỏ.
Một mảnh lưới được nhặt lên. Một chai nhựa được giữ lại. Một chiếc thuyền nan có thêm dụng cụ vớt rác. Một con tàu được thay mới, thân thiện với môi trường. Một du khách thay đổi cách ứng xử. Không một hành động đơn lẻ nào có thể bảo vệ một Di sản rộng lớn như Hạ Long. Nhưng khi những hành động nhỏ ấy xuất hiện ngày càng nhiều, bảo tồn không còn là câu chuyện chỉ diễn ra trong những văn bản, kế hoạch hay quy định quản lý. Nó hiện diện ngay trên mặt nước, trong mỗi chuyến tàu, mỗi chuyến đò và trong cách con người ứng xử với Hạ Long.
Đó cũng chính là tinh thần của chữ Community mà UNESCO nhấn mạnh: cộng đồng không chỉ được tuyên truyền về bảo tồn, mà tham gia vào bảo tồn bằng chính những lựa chọn của mình. Và có lẽ, đó mới là cách một Di sản được gìn giữ bền vững nhất: khi mỗi người không chỉ nhìn Hạ Long như một nơi để đến, mà còn thấy mình có một phần trách nhiệm với nơi ấy./.
Trần Hường