Hồ Bù Xám – khoảng lặng cần được gìn giữ giữa lòng vịnh Hạ Long

Giữa những đảo đá vôi trùng điệp của vịnh Hạ Long, có những mặt nước nằm sâu giữa núi đá, kín đáo và tĩnh lặng. Những vách đá dựng đứng ôm lấy mặt hồ, màu xanh của cây cối phủ trên sườn núi, còn bên dưới mặt nước là một thế giới sinh vật mang những đặc điểm riêng của môi trường biển. Hồ Bù Xám là một không gian như thế.

Thuộc hòn Bù Xám, phía Tây Bắc vịnh Hạ Long, Hồ Bù Xám cách Cảng tàu quốc tế Tuần Châu khoảng 15,5 km về phía Đông Nam. Hồ có diện tích khoảng 0,83 ha, độ sâu trung bình 3-5m nhưng hội tụ nhiều giá trị về địa chất, địa mạo, cảnh quan và đa dạng sinh học. Đây cũng là một trong những sinh cảnh đặc thù của quần đảo đá vôi vịnh Hạ Long.

Vị trí hồ Bù Xám trên vịnh Hạ Long.

Giá trị của Hồ Bù Xám trước hết gắn với quá trình hình thành địa hình karst. Hồ là một hố sụt karst nằm giữa đảo đá vôi, được tạo nên qua quá trình kiến tạo và phong hóa kéo dài hàng chục nghìn năm đến hàng triệu năm. Đây là một dạng địa hình âm nằm lọt giữa hệ thống núi đá vôi, khác với những khối núi đá nhô lên tạo thành các đảo của vịnh.

Hố sụt này bị ngập nước biển và hình thành nên hồ nước mặn tương đối kín. Theo cách gọi địa phương, những hồ karst kín nằm giữa các đảo được gọi là áng. Vì vậy, Áng Bù Xám vừa là một dạng địa hình karst đặc trưng, vừa là một hồ nước mặn nằm sâu giữa đảo đá vôi.

Hồ được kết nối với biển qua các khe nhỏ và hệ thống hang ngầm. Hang thông ra biển theo hướng Tây Nam; cửa hang nhỏ hẹp, trần hang tương đối thấp, chiều dài khoảng 130 m, rộng khoảng 2 m và cao từ 3-4 m. Nhờ có sự trao đổi nước với môi trường bên ngoài, hệ sinh vật trong hồ vẫn mang đặc tính của môi trường biển.

Địa hình bao quanh cũng tạo nên những nét riêng cho Bù Xám. Các vách đá phía Đông Nam và Tây Nam dựng đứng, trong khi vách phía Đông Bắc thoải hơn. Điểm cao nhất của khu vực khoảng 160 m so với mực nước biển; phía Nam hòn Bù Xám là khu vực thấp nhất, chỉ khoảng 2-3 m so với mực nước biển, cũng là nơi có lối mòn dẫn vào lòng hồ dài khoảng 80-90 m.

Hồ có hình dáng giống một chiếc vợt bóng bàn. Nền đáy gồm cát bùn, bùn và vụn san hô. Những đặc điểm này cho thấy rõ mối liên hệ giữa quá trình hình thành địa hình karst, đảo đá vôi và sự tác động của biển qua thời gian.

Từ vách đá, sườn núi đến thung lũng và lối mòn dẫn vào Áng Bù Xám, cảnh quan nơi đây có sự phân hóa thành nhiều sinh cảnh. Trên sườn núi, ven chân đảo và dọc đường mòn là các thảm cây bụi, cây thân gỗ cùng nhiều loài thực vật đặc hữu, quý hiếm của vịnh Hạ Long.

Ở vách đá và sườn núi, thảm thực vật chủ yếu là cây bụi xen cây gỗ thấp. Có thể bắt gặp Móng bò thơm, Phất Dụ Núi, Mang, Trôm, Ngũ gia bì Hạ Long, Tuế Hạ Long; cùng các loài đặc hữu như Cầy ri Hạ Long, Cầy ri Hiệp và những loài có giá trị dược liệu như Củ Bình Vôi, Cốt Toái Bổ.

Trên đỉnh núi và những vách đá cao, thảm cây bụi thấp cùng các cây gỗ nhỏ mọc rải rác. Cọ Hạ Long, Sung Hạ Long, Màng Kiên, Sảng, Tuế Hạ Long, Phất Dụ Núi và Trúc là những loài được ghi nhận tại đây.

Dọc thung lũng và lối mòn vào Áng Bù Xám, địa hình tương đối kín gió, ít chịu ảnh hưởng của khí hậu khắc nghiệt. Trên nền đá vôi có đất mùn, hình thành trạng thái rừng kín thường xanh với các loài Phất Dụ Núi, Mang, Trôm, Ngũ gia bì, Si, Sảng; cùng một số loài đặc hữu như Móng tai Hạ Long, Cơm Nguội Chân và những loài có giá trị dược liệu như Cốt Toái Bổ, Củ Bình Vôi, Giảo Cổ Lam.

Không chỉ có hệ thực vật phong phú, Bù Xám còn ghi nhận quần thể Thạch sùng mí Cát Bà, loài đặc hữu khu vực Hạ Long - Cát Bà. Loài này được xếp mức Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ IUCN và thuộc diện được quản lý theo Nghị định số 106/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

Nếu trên sườn núi là những thảm thực vật đặc hữu, thì dưới mặt nước Bù Xám lại là không gian của rong biển, san hô và nhiều nhóm sinh vật biển.

Áng Bù Xám có nền đáy bùn, nhiều đá san hô chết, cùng một số loài hải miên và cây ngập mặn. Khu vực chịu ảnh hưởng của thủy triều, với nền đá, cát và bùn cát, có nhiều loài rong thuộc các nhóm rong Đỏ, rong Nâu, rong Lục và rong Lam.

Theo nghiên cứu trong khuôn khổ đề tài “Nghiên cứu các giá trị hang ngầm và hồ nước mặn trên vịnh Hạ Long”, Áng Bù Xám được ghi nhận có sự đa dạng sinh học cao. Đây cũng là nơi duy nhất trên vịnh Hạ Long được ghi nhận có trữ lượng rong cầu lục (Caulerpa racemosa), loài rong có giá trị dinh dưỡng cao.

Tại Áng Bù Xám còn ghi nhận một số loài sinh vật thường phân bố ở các rạn san hô và vùng biển nông ven bờ Hạ Long nhưng chưa được ghi nhận tại các hồ và hang xung quanh. Đây là một trong những điểm đáng chú ý về giá trị sinh học của khu vực.

Ở khu vực dưới triều, hai sinh cảnh chính là rạn san hô và nền đáy bùn. Rạn san hô tạo thành một dải viền quanh hồ, nơi phân bố các tập đoàn san hô cứng kích thước nhỏ. Ở phần trũng sâu nhất là nền đáy bùn, bùn cát cùng lớp trầm tích mùn bã hữu cơ, nơi có một số loài ốc sinh sống.

Từ những sinh cảnh khác nhau ấy, Bù Xám hình thành một khu hệ sinh vật biển đa dạng trong một diện tích hồ không lớn. Theo tài liệu nghiên cứu, Hồ Bù Xám ghi nhận 122 loài sinh vật biển, gồm cá, rong biển, san hô, các loài sống dưới đáy cùng động vật và thực vật phù du. Trong đó có 8 loài san hô cứng, 12 loài rong biển và nhiều nhóm sinh vật khác cùng tồn tại trong hồ.

Nơi đây còn ghi nhận những loài sinh vật có giá trị bảo tồn, trong đó có 6 loài thuộc danh mục Sách đỏ IUCN năm 2016 và 1 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam năm 2007. Đây là một trong những điểm đáng chú ý về giá trị đa dạng sinh học của khu vực.

Khu vực cũng ghi nhận 4 loài có giá trị thực phẩm và 16 loài có giá trị dược liệu. Những kết quả nghiên cứu này cho thấy Bù Xám không chỉ có cảnh quan đặc trưng mà còn chứa đựng nhiều nhóm sinh vật và các giá trị tự nhiên khác nhau.

Hồ Bù Xám có cảnh quan riêng biệt với những vách núi ôm quanh mặt hồ, cây cối phủ trên nền đá vôi và mặt nước nằm sâu giữa đảo. Từ trên cao nhìn xuống, các vách núi bao quanh hồ tạo thành một hình dáng đặc trưng, trong khi những bụi cây mọc trên các kẽ đá làm nổi bật sức sống của thảm thực vật trên đảo đá vôi.

Tuy nhiên, giá trị của Bù Xám không chỉ nằm ở cảnh quan. Điều đáng chú ý hơn là sự kết hợp giữa địa hình hố sụt karst, hồ nước mặn có sự trao đổi nước với biển, hệ thống rạn san hô, rong biển, các loài thực vật đặc hữu cùng nhiều loài sinh vật có giá trị khoa học, thực phẩm, dược liệu và bảo tồn.

Vịnh Hạ Long được biết đến rộng rãi bởi vẻ đẹp của những đảo đá vôi và mặt biển, nhưng giá trị của di sản còn nằm trong những dạng địa hình và sinh cảnh ít hiện diện trước mắt du khách. Hồ Bù Xám là một ví dụ rõ nét. Chính vì những giá trị đặc thù đó, Hồ Bù Xám được xác định là khu vực bảo vệ nghiêm ngặt đa dạng sinh học của vịnh Hạ Long. Hồ không mở cửa đón khách tham quan nhằm hạn chế tác động đến các sinh cảnh và những loài sinh vật quý hiếm tại đây. Qua đó, những giá trị tự nhiên đặc sắc của Bù Xám được bảo vệ trong tổng thể di sản.

Hồ Bù Xám góp thêm một lát cắt đặc sắc vào bức tranh tự nhiên của vịnh Hạ Long, nơi những giá trị địa chất, cảnh quan và đa dạng sinh học cùng hiện diện trong một không gian nhỏ giữa đảo đá vôi. Từ quá trình hình thành địa chất đến hệ sinh thái đặc thù hôm nay, mỗi giá trị ở Bù Xám đều góp phần làm nên sự phong phú của di sản.

Giới thiệu Bù Xám vì thế không chỉ giúp du khách biết thêm về một không gian đặc biệt của vịnh Hạ Long, mà còn mở rộng câu chuyện về những giá trị làm nên sức hấp dẫn của di sản. Mỗi dạng địa hình, mỗi sinh cảnh đều góp một nét riêng vào diện mạo Hạ Long và hồ Bù Xám cũng là một phần trong sự đa dạng ấy.

(Bài viết có tham khảo thông tin và sử dụng hình ảnh trong “Hồ sơ hồ Bù Xám trên vịnh Hạ Long” năm 2025 của Phòng Nghiệp vụ và Tu bổ tôn tạo- Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long- Yên Tử). 

Nguyễn Hằng Nga