Lớp học nổi – Ký ức đẹp về hành trình mang con chữ đến với vịnh Hạ Long
Lớp học nổi trên vịnh Hạ Long là ký ức đẹp về hành trình mang con chữ đến với trẻ em làng chài, đồng thời phản ánh những nỗ lực bảo tồn di sản gắn với bảo đảm an sinh xã hội và phát triển cộng đồng.
Giữa hàng nghìn đảo đá kỳ vĩ của vịnh Hạ Long, từng có một ngôi trường đặc biệt. Không nằm trên đất liền, không có sân trường rợp bóng cây hay tiếng trống vang mỗi buổi sớm, lớp học ấy nổi lên giữa mặt nước, được bao quanh bởi sóng biển, những dãy núi đá vôi và cuộc sống mưu sinh của cộng đồng ngư dân. Đó là những lớp học nổi – nơi nhiều thế hệ trẻ em làng chài trên vịnh Hạ Long đã bắt đầu hành trình học chữ. Cho đến ngày nay, những lớp học ấy không còn hoạt động, cộng đồng ngư dân đã được di dời lên bờ theo chủ trương của tỉnh Quảng Ninh nhằm bảo tồn Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, câu chuyện về những lớp học trên mặt nước vẫn luôn được nhắc đến như một minh chứng sinh động cho những nỗ lực không ngừng trong việc bảo đảm quyền học tập và tiếp cận các dịch vụ an sinh xã hội của người dân sống giữa lòng di sản.
Trước năm 2014, trên vịnh Hạ Long có nhiều cộng đồng ngư dân sinh sống lâu đời tại các làng chài như Cửa Vạn, Vung Viêng, Ba Hang, Hoa Cương, Cống Tàu.... Đối với trẻ em nơi đây, hành trình đến trường trên vịnh Hạ Long bắt đầu bằng những chuyến đò nhỏ, những chiếc thuyền nan len lỏi giữa các đảo đá hay có khi là chỉ bằng một phao xốp nhỏ.
Để giúp trẻ em được học tập trong điều kiện phù hợp, các lớp học nổi đã được dựng ngay trên mặt nước. Mỗi lớp học tuy còn đơn sơ nhưng là nơi nuôi dưỡng ước mơ, mang tri thức đến với những em nhỏ sinh ra và lớn lên cùng biển. Ở đó, các em được học đọc, học viết, học làm toán như bao bạn bè cùng trang lứa. Tiếng đọc bài hòa cùng tiếng sóng biển đã trở thành một hình ảnh rất đặc biệt trong ký ức của nhiều người từng gắn bó với vịnh Hạ Long. Việc duy trì các lớp học nổi giữa điều kiện tự nhiên đặc thù chưa bao giờ là điều dễ dàng. Không chỉ là lớp học, đó còn là câu chuyện về an sinh xã hội. Từ việc đưa giáo viên ra lớp, vận chuyển sách vở, đồ dùng học tập đến bảo đảm an toàn cho học sinh trong mùa mưa bão đều đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cơ quan, đơn vị và chính quyền địa phương.
Trong nhiều năm, cùng với công tác bảo tồn Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, Ban Quản lý vịnh Hạ Long (nay là Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long – Yên Tử) đã phối hợp với ngành giáo dục và các đơn vị liên quan triển khai nhiều hoạt động nhằm cải thiện điều kiện học tập, chăm lo đời sống và bảo đảm các quyền cơ bản của cộng đồng ngư dân trên Vịnh. Những lớp học nổi vì thế không đơn thuần là nơi dạy chữ. Đó còn là biểu tượng cho nỗ lực đưa giáo dục đến với mọi người dân, dù họ sinh sống ở bất cứ đâu.
Năm 2014, tỉnh Quảng Ninh triển khai chủ trương di dời toàn bộ các hộ dân sinh sống trên vịnh Hạ Long lên bờ, di dời để bảo tồn Di sản và mang đến tương lai tốt đẹp hơn. Đây là một quyết định mang ý nghĩa lớn trên nhiều phương diện không chỉ góp phần giảm tác động của hoạt động cư trú đến môi trường và cảnh quan Di sản thiên nhiên thế giới, mà còn tạo điều kiện để người dân tiếp cận tốt hơn với hệ thống giáo dục, y tế, điện, nước sạch và các dịch vụ công thiết yếu. Đối với trẻ em, điều đó đồng nghĩa với việc được học tập trong những ngôi trường khang trang hơn, có đầy đủ cơ sở vật chất, được tham gia các hoạt động giáo dục, văn hóa và phát triển toàn diện như các bạn cùng trang lứa trên đất liền. Có thể nói, việc kết thúc hoạt động của các lớp học nổi không phải là sự mất đi của một giá trị, mà là sự tiếp nối của một hành trình mới – hành trình bảo đảm chất lượng cuộc sống và cơ hội phát triển bền vững cho cộng đồng ngư dân. Dù không còn tiếng đọc bài vang lên giữa sóng nước, ký ức về những lớp học nổi vẫn được gìn giữ thông qua nhiều hoạt động bảo tồn văn hóa, gìn giữ ký ức của một cộng đồng từng sống giữa lòng Di sản. Hiện nay, cư dân làng chài trước đây trên vịnh Hạ Long sinh sống tại khu vực tái định cư Cái Xà Cong, thuộc khu 8, phường Hà Tu, Quảng Ninh, và đa phần con em ngư dân tham gia học tập tại trường Tiểu học & Trung học cơ sở Hà Tu có cơ sở vật chất khang trang, môi trường học tập an toàn, thuận lợi, có cơ hội tiếp cận các điều kiện giáo dục tốt hơn.
Đến với vịnh Hạ Long, du khách có thể đến với khu vực làng chài Cửa Vạn xưa trên hành trình VHL3 khám phá không gian sống và mưu sinh gắn bó với biển đảo vùng vịnh, tìm hiểu về nghề đánh bắt truyền thống, phong tục tập quán hay những giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân làng chài, lắng nghe câu chuyện về những lớp học nổi – nơi từng chắp cánh ước mơ cho biết bao thế hệ trẻ em. Đó là những ký ức bình dị nhưng góp phần làm nên chiều sâu nhân văn của Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.
Ngày nay, khi ngắm nhìn mặt nước xanh ngọc hay những đảo đá kỳ vĩ của vịnh Hạ Long, ít ai biết rằng nơi đây từng có những ngôi trường đặc biệt, nơi tiếng đọc bài từng hòa cùng tiếng sóng biển. Di sản không chỉ là cảnh quan, mà còn là con người. Những lớp học nổi đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình. Điều còn lại không chỉ là ký ức về một mô hình giáo dục độc đáo, mà còn là bài học về trách nhiệm của các cơ quan quản lý trong việc hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển con người. Bởi giá trị của một di sản không chỉ được đo bằng vẻ đẹp thiên nhiên hay những danh hiệu quốc tế, mà còn được bồi đắp từ những câu chuyện nhân văn, từ những chính sách hướng đến cộng đồng và từ nỗ lực để mọi người dân đều được tiếp cận giáo dục, an sinh xã hội và cơ hội phát triển. Có những lớp học không còn hiện hữu giữa sóng nước. Nhưng những giá trị mà chúng để lại sẽ luôn là một phần ký ức đẹp của vịnh Hạ Long – nơi thiên nhiên kỳ vĩ luôn song hành cùng những câu chuyện về con người.
Hà Linh