Ký ức vạn chài Hạ Long- Phần 7:  Vọng tiếng biển khơi qua những làn điệu giao duyên, hát đúm

Nhắc đến vịnh Hạ Long, người ta không chỉ nhớ tới hệ thống đảo đá, hang động kỳ vĩ mà còn vương vấn những làn điệu dân ca thấm đẫm vị mặn mòi của biển khơi. Giữa mây nước bao la, những câu hát giao duyên, từ hát đúm, hát chèo đường cho đến hát đám cưới, không đơn thuần là khúc hát giải khuây sau giờ quăng, kéo chài nhọc nhằn. Đó còn là phương thức để những tâm hồn chân chất tìm đến nhau, gửi gắm tâm sự và dệt nên những sợi dây tình cảm. Trong những làn điệu ấy, hát đúm lặng lẽ đồng hành cùng những ngư dân qua bao mùa biển động, lưu giữ vẹn nguyên ký ức và những vui buồn của một đời vạn chài lênh đênh.

Hát đúm, còn được bà con làng chài xưa gọi là hát ghẹo hay hát trai gái. Đây là lối hát đối đáp mộc mạc giữa các nhóm nam và nữ với nhau. Lời ca thường lấy từ những câu ca dao thể lục bát quen thuộc, phản ánh tình yêu đôi lứa, ca ngợi cảnh đẹp quê hương và cuộc sống chèo chống mưu sinh mỗi ngày. Qua những câu hát tự nhiên ấy, người đọc hôm nay có thể hiểu rõ hơn về đời sống sinh hoạt hàng ngày, công việc công việc lao động sản xuất cùng những ước vọng tương lai và cả niềm tự hào về quê hương của người dân vùng biển.

Không cần sân khấu cầu kỳ, điệu hát đúm cất lên ngay trong không gian làm việc và sinh hoạt hàng ngày của ngư dân. Lúc trên bờ vào dịp hội đầu xuân, khi  lênh đênh trên biển; Lúc thuyền bên nam gặp thuyền bên nữ, khi đi đánh hà, bắt ngán. Bất kể, lúc buông neo đợi con nước, chờ xuôi gió hay khi nghỉ ngơi đêm trăng thanh vắng, tiếng hát lại vang lên. Những con thuyền dường như theo câu hát mà xích lại gần nhau, phá tan cái cảm giác đơn độc, hiu quạnh giữa biển trời rộng lớn.

Sở dĩ hát đúm có sức sống bền bỉ là bởi người dân chài coi đó là phương tiện tốt nhất để nam nữ tìm hiểu, bén duyên nhau. Sống giữa thiên nhiên bao la, nhu cầu tìm bạn tâm tình, sẻ chia tâm sự trở nên vô cùng thiết thực. Từ những câu hát ướm lời, thử tài đôi bên, biết bao chàng trai cô gái đã nên vợ nên chồng. Họ cùng nhau dựng xây tổ ấm hạnh phúc, bền vững ngay trên những con thuyền buồm bồng bềnh sóng nước.

Một canh hát đúm của ngư dân diễn ra trình tự gồm hát chào, hát tìm, hát hỏi, hát gặp và hát giã bạn. 

Đầu tiên là Hát chào, lối mở lời tế nhị của các chàng trai khi sang thuyền bạn chơi. Họ không đường đột (vì bên đằng gái còn có chủ thuyền, cha mẹ hoặc người lớn tuổi) mà luôn cất tiếng xin phép một cách tôn kính: 

"Bước chân sang thuyền khó lắm nàng ơi

Biết rằng ông lái là người có lòng

Xin ông lái có lòng chiếu cố...".

Tiếp đến là Hát tìm, nơi chàng trai bày tỏ tình cảm tha thiết muốn gặp người con gái song trong lời ca thực chất muốn khéo léo khoe sự hiểu biết về quê hương đất nước:

“ Tìm em chung bạn làng Quỳnh

Lưu Khê, Chợ Quán, Cung Đình, Vị Dương…..”

Thú vị nhất là Hát hỏi. Đây là những câu hát đối đáp thử tài của hai bên. Trong hát hỏi có nhiều bài hát đố, hát giảng, thường bên nữ hỏi bên nam trả lời. Nội dung đố rất phong phú, từ chuyện gia tài cho đến các bài họa về các loài cá đặc trưng của biển Quảng Ninh. 

                 Nữ hỏỉ:    Nhà anh sinh được mấy người

                         Mấy người tài sắc, mấy người sắc phong

                                 Mấy người đô đốc, quận công

                         Mấy người nho sĩ ở trong gia tài

Nam trả lời:     Nhà anh sinh được chín người

                        Chín người tài sắc, chín người sắc phong

                        Chín người đô đốc quận công…vv..vv

Sau khi thử tài thử sức, đôi bên chuyển sang Hát gặp khi lòng đã quen, dạ đã mến. Họ trao nhau những lời ca đằm thắm, riêng tư, gửi gắm qua các hình ảnh tự nhiên, địa danh thân thuộc. 

  Gặp nhau ở quãng đường này.

Anh em thì vắng, ba thầy đằng xa.

             Lấy ai định liệu cho ta.

                                Mặt lại nhìn mặt tay đà cầm tay.

Cuối cùng, hội vui đến mấy rồi cũng phải tàn, khi canh hát khép lại, điệu Hát giã bạn cất lên đầy lưu luyến. Những lời ướm hỏi, hẹn ước chung thủy của người dân biển luôn khiến người đi, người ở lại xao xuyến khôn nguôi.

Nam:                    Lời thề non dựng biển sâu

                             Thủy chung tới tận bạc đầu không phai

                              Cầm tay anh nắm cổ tay

                              Anh nắn anh bóp anh xoay cho tròn

Nữ:                       Xin chàng buông tay em ra

                             Để em còn vội, làm chi bận lòng

                             Biết chàng có thương em không

                            Mà em quả quyết có công chờ chàng

Hát đúm nói riêng và hát giao duyên nói chung chính là một phần hồn cốt không thể tách rời của Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long. Nếu vịnh Hạ Long chinh phục bạn bè quốc tế bằng sự kỳ vĩ của đảo đá, hang động, thì chính những làn điệu dân ca mộc mạc này là thứ níu giữ bước chân, tạo nên chiều sâu văn hóa cho di sản.

Dù cuộc sống ngày nay đã đổi thay, bà con vạn chài đã lên bờ định cư vững chãi, nhưng việc giữ gìn và khôi phục những câu lạc bộ hát đúm, mang tiếng hát giới thiệu đến du khách thập phương là việc làm vô cùng ý nghĩa. Gìn giữ tiếng hát giao duyên chính là gìn giữ ký ức của cha ông, để những giá trị văn hóa tinh thần quý báu ấy mãi mãi đồng hành và vang vọng cùng sóng nước Hạ Long đến mai sau.        

Hằng Nga