Ký ức vạn chài Hạ Long: Phần 6: Nghệ thuật, sinh kế từ những cánh buồm xưa

Nếu như các phương tiện đi lại, sinh hoạt định hình nên nếp sống vạn chài thì các loại thuyền lẵng, thuyền vận tải và thuyền đánh bắt chuyên dụng lại chính là "vũ khí sinh kế" giúp ngư dân Hạ Long làm chủ biển cả. Mỗi loại thuyền được thiết kế riêng biệt cho từng ngành nghề phản ánh trọn vẹn tri thức dân gian phong phú của người xưa về khí tượng, thủy văn và đặc tính của các loài hải sản trên vịnh.

Bằng bàn tay tài hoa và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ, ngư dân vạn chài Hạ Long đã sáng tạo nên những con thuyền chuyên dụng vừa khéo léo, vừa mang tính khoa học cao. Hãy cùng ngược dòng thời gian để tìm hiểu về những cánh buồm xưa đã cùng cha ông vượt sóng mưu sinh.

• Lẵng đốt mực: 

Lẵng đốt mực là phương tiện chuyên dụng để đánh bắt mực vào ban đêm và thường không có người sinh sống cố định trên đó.

Về cơ bản, cấu tạo của lẵng tương tự như các loại thuyền truyền thống gồm 3 phần: mũi, khoang và lái. Tuy nhiên, ở lẵng đốt mực, phần khoang không có mui di động mà được thiết kế nhiều văng (khoang nhỏ có lỗ thông với biển để đưa nước vào) để nuôi sống mực sau khi đánh bắt. Lẵng di chuyển chủ yếu bằng mái chèo. Trước đây, trên lẵng thường được trang bị đèn chiếu sáng để thu hút, tập trung đàn mực vào một chỗ sau đó ngư dân sẽ dùng vợt để vớt.

- Lẵng câu tay: 

Loại lẵng này được dùng để đánh bắt các loại cá tráp, cá hồng, cá sủ... bằng dây câu tay. Đây cũng là loại thuyền nhỏ neo đậu cạnh các tàu lớn, không dùng để ở mà chỉ phục vụ mục đích đánh bắt.

Cấu trúc của lẵng câu tay thường được chia làm 2 phần chính: phần mui và phần lái. Phần lái là nơi ngư dân ngồi làm nghề, được thiết kế văng thông thủy để giữ cá luôn tươi sống, có buồm nhưng không lắp đặt lái sam (Phản gỗ hình chữ nhật cắm xuống nước để giữ cân bằng). Phần mui có mái che di động, là nơi ngư dân nghỉ ngơi, tránh mưa nắng. Loại lẵng này dùng 2 mái chèo để di chuyển, thường được các thuyền lớn lai dắt đến các cồn, bãi - nơi các loài cá cư trú. Bên cạnh đó, lẵng câu tay còn đóng vai trò là phương tiện trung chuyển người và hàng hóa từ thuyền lớn vào bờ và ngược lại.

Lẵng đánh cá nhụ:

Đây là loại thuyền nhỏ, thường neo đậu cạnh thuyền lớn, chủ yếu dùng để đánh bắt cá nhụ bằng lưới quây thay vì để ở.

Điểm đặc biệt của phương tiện này là không chia thành các khoang chức năng riêng biệt như các loại thuyền khác, mà được quây sạp từ mũi đến lái để tạo không gian rộng rãi, thuận tiện cho việc bủa lưới và thu lưới. Cột buồm được thiết kế dịch gần về phía mũi nhằm tối ưu hóa sức gió, giúp thuyền di chuyển nhanh hơn. Thuyền di chuyển bằng buồm kết hợp với 4 đến 6 mái chèo. Khi phát hiện đàn cá tập trung, ngư dân sẽ đồng thời sử dụng cả buồm và chèo để nhanh chóng bủa lưới quây bắt.

- Thuyền vận tải: 

Đây là loại thuyền có trọng tải lớn, chuyên dụng để chở hàng hóa giao thương, trao đổi giữa các vùng miền biển và đất liền. 

Về cấu tạo, thuyền vận tải vẫn giữ kết cấu 3 phần như mô hình thuyền truyền thống: mũi, khoang giữa và lái. Tuy nhiên, phần khoang giữa được mở rộng tối đa, chiếm hầu hết diện tích để tối ưu sức chứa hàng hóa. Thuyền di chuyển bằng hệ thống 2 buồm kết hợp mái chèo, với nhiều kích cỡ tải trọng khác nhau tùy thuộc vào nhu cầu của từng chủ thuyền.

Thuyền mắm chượp: 

Là một phân nhánh của thuyền vận tải, chuyên dùng để vận chuyển mắm chượp (cá ướp muối - nguyên liệu làm nước mắm). Do đặc trưng mùi nồng, loại thuyền này thường neo đậu ở phía ngoài bến, chỉ nhận và trả hàng cho các thuyền cặp mạn.

Kết cấu của thuyền gồm: phần mũi lắp đặt lái sam và buồm mũi; phần giữa là khoang chứa hàng; phần lái gồm mui nghỉ ngơi và bánh lái phía sau. Đặc biệt, phần mui của thuyền chượp không thiết kế cửa phía trước mà chỉ có các lỗ thông khí nhỏ. Thuyền di chuyển bằng 2 buồm và các mái chèo. 

Khác với các thuyền vận tải thông thường, khoang chứa của thuyền chượp được đậy bằng các sạp gỗ kiên cố để che mưa nắng. Phía trên cạnh khoang chở được thiết kế hai tấm ván đóng dọc làm lối đi (gọi là bàn dẫm), giúp người qua lại không dẫm trực tiếp lên phần mái che của khoang hàng.

Thuyền đánh te: 

Đây là loại thuyền rất phổ biến và đặc biệt phù hợp với địa hình, dòng hải lưu tại vịnh Hạ Long, chuyên dùng để đánh bắt các loại tôm và cá nổi như cá nhâm, cá trích, cá mòi…

Cấu tạo thuyền gồm 3 phần: Phần mũi là không gian làm nghề chính, bố trí 2 ngạnh để gắn càng te, có văng nuôi cá sống và được lắp lái sam. Lái sam đóng vai trò giữ thăng bằng đồng thời phối hợp với lái sau để điều hướng hoặc ứng phó khi gặp sự cố. Bên trong khoang mũi là nơi trang nghiêm để thờ cúng tổ tiên và sinh hoạt, nghỉ ngơi. Phần mái mui phẳng là nơi cả gia đình quây quần ăn cơm hoặc hóng mát khi thuyền neo đậu. Phần sau lái là khu vực bếp để nấu ăn và nơi đặt bánh lái điều khiển con thuyền.

Thuyền đánh te vận hành bằng 2 buồm lớn khi ra khơi. Khi không làm nghề, hai càng te sẽ được nâng cao khỏi mặt nước và buộc cố định để giảm lực cản của nước. Ngư dân sử dụng mái chèo khi ra vào bến hoặc khi lặng gió. Phương thức đánh bắt độc đáo của loại thuyền này là ném đá xuống nước để dồn cá tập trung, sau đó hạ càng te, kết hợp sức gió của buồm và sức người chèo thuyền để lướt tới xúc gọn đàn cá.

Thuyền chài: 

Thuyền chài là biểu tượng văn hóa đặc trưng nhất của ngư dân vạn chài Hạ Long, chủ yếu hoạt động ven bờ và trong lòng vịnh để đánh bắt cá tráp cùng một số loài hải sản khác. Trên thuyền thường là 2 - 3 thế hệ trong 1 gia đình cùng sinh sống. Ngư dân vạn chài Hạ Long coi thuyền chài vừa là ngôi nhà, vừa là phương tiện kiếm sống và đi lại của mình. 

Cấu tạo của thuyền cũng có 3 phần. Phần mũi: Nơi làm nghề, có bố trí 1 cọc tre vững chãi để treo lưới và hệ thống lái sam hỗ trợ bánh lái sau điều khiển và cân bằng con thuyền.

Phía trong mui: Không gian sinh hoạt kín đáo, dùng làm nơi nghỉ ngơi và đặt ban thờ tổ tiên. Phía trên mui là không gian sinh hoạt chung của gia đình khi neo đậu.

Phần sau lái: Khu vực dành cho các sinh hoạt thường nhật như nấu ăn, tắm giặt, thậm chí là tận dụng để chăn nuôi.

Thuyền chài di chuyển bằng 1 cánh buồm chính và sử dụng mái chèo khi vào bến hoặc khi khuất gió. Một chi tiết kỹ thuật độc đáo là bên cạnh mui có đặt hai cây tre lớn cố định bằng 4 cọc lệnh, gọi là thanh xà lì. Thanh này vừa làm lan can chắn an toàn cho người ngồi trên mui, vừa có thể tháo rời làm phao cứu sinh khi thuyền chẳng may gặp giông bão.

Sự đa dạng và tinh tế trong cấu trúc của các loại lẵng, thuyền, te, thuyền chài... đã mở ra cả một kho tàng văn hóa vật thể đồ sộ của các thế hệ ngư dân vạn chài trên vịnh Hạ Long. Việc nghiên cứu, số hóa tư liệu và giới thiệu các mô hình thuyền truyền thống này không chỉ góp phần gìn giữ những ký ức vô giá của đời sống vạn chài mà còn mang giá trị giáo dục, tuyên truyền sâu sắc. Qua đó, tôn vinh và lan tỏa bản sắc văn hóa độc đáo gắn liền với Di sản - Kỳ quan thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long đến đông đảo công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.

Hằng Nga